Dân tộc Hrê

Tên gọi và nguồn gốc

Người Hrê tự gọi mình là Hrê; trong tài liệu còn gặp các tên Chăm Rê, Chom^[1]. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, trước đây tên gọi thường gắn với con sông nơi cư trú: người Krê (sông Krế, Sơn Hà), người Hrê (sông Hrê, Ba Tơ), người nước Đinh (sông Đinh, An Lão)^[1]. Họ thuộc số cư dân sinh tụ lâu đời ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên; cuộc điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019 ghi nhận 149.460 người^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam lưu ý Hrê là dân tộc chỉ có ở Việt Nam^[2].

Địa bàn cư trú

Người Hrê sống chủ yếu ở miền tây tỉnh Quảng Ngãi, thuộc các huyện cũ Sơn Hà, Ba Tơ, Minh Long; một bộ phận ở huyện An Lão thuộc vùng Bình Định cũ (nay thuộc tỉnh Gia Lai) và một số ít ở huyện Kon Plông thuộc vùng Kon Tum cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi)^[1]. Theo Báo Văn hóa, người Hrê chiếm 84,6% dân số huyện Ba Tơ (cũ)^[5].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Hrê thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ Me (ngữ hệ Nam Á)^[1], cụ thể là nhóm Môn - Khơ-me miền Nam, gần với tiếng Xơ-đăng và Ba-na ở bắc Tây Nguyên^[2]. Trước năm 1975, chữ Latinh được dùng để phiên âm tiếng Hrê khá rộng rãi, nay đã mai một^[1].

Kinh tế truyền thống

Phần lớn người Hrê làm ruộng nước; một bộ phận sống chủ yếu bằng rẫy theo lối phát - đốt - chọc trỉa. Ruộng nước dùng cày bừa trâu kéo, cấy mạ, gặt bằng liềm, giống người Việt vùng nam Trung Bộ, nhưng vẫn còn dấu vết tập quán trồng lúa rẫy như dùng rìu, dao quắm, gậy chọc lỗ, cái nạo cỏ và tuốt lúa bằng tay^[1]. Mỗi gia đình thường nuôi trâu, lợn, chó, gà^[1].

Thủ công chỉ có đan lát và dệt vải, nghề dệt nay chỉ còn ở một số nơi; việc trao đổi hàng hóa chủ yếu bằng đổi hiện vật. Hái lượm, săn bắt, đánh cá là nguồn thực phẩm quan trọng^[1]. Họ vận chuyển chủ yếu bằng gùi đeo sau lưng^[1].

Ngày thường ăn cơm tẻ, lễ tết có cơm nếp; món ăn chủ yếu là thứ kiếm được, chấm muối ớt và ăn bốc; đồ uống có rượu cần, nay rượu cất phổ biến^[1].

Nhà ở

Nhà sàn có cửa ra vào ở hai đầu và một mặt bên, hai hàng cột tạo thành hai vì cột, vách nghiêng ra ngoài ở phía trên; đỉnh mái có hình cặp sừng thú. Sàn phía không đặt bếp cao hơn một chút để nằm cho thoải mái^[1]. Bảo tàng Dân tộc học gọi lối vách nghiêng này là "thượng thách hạ thu", "sừng nhà" được làm bằng hai đoạn tre bắt chéo^[2]. Nhà trong làng dựng ngang triền dốc, tránh đặt đòn nóc chắn dòng chảy; quanh nhà thường trồng cau, chuối, mít, xoài^[1].

Trang phục

Xưa đàn ông đóng khố, chít khăn, chỉ mặc áo khi đi lễ hội hoặc đi xa; phụ nữ mặc váy ống hai tầng, có áo và khăn trùm đầu. Ngày nay phần lớn mặc theo kiểu người Việt, nhiều phụ nữ vẫn dùng váy nhưng không còn kiểu hai tầng. Trang sức gồm vòng đồng, bạc, nhôm và chuỗi cườm; nam giới không đeo trang sức ở tai^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Già làng có uy tín và ảnh hưởng lớn. Trước đây phân hóa xã hội khá sâu, chế độ tôi tớ (nhất là đi ở vì nợ) khắc nghiệt hơn nhiều dân tộc khác ở vùng núi, nhưng quan hệ làng vẫn mang tinh thần cộng đồng^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học, xã hội Hrê có tính "song hệ", nằm giữa mẫu hệ và phụ hệ; người Hrê nay mang họ Đinh, Phạm, Nguyễn nhưng vốn không có họ, con theo họ cha, còn con út thường ở với cha mẹ nên được hưởng nhiều gia tài hơn^[2].

Sau cưới, đôi vợ chồng ở bên nhà chồng hoặc nhà vợ tùy hai gia đình thỏa thuận, phần lớn dựng nhà riêng sau khi có con đầu lòng. Đám cưới có nghi thức trao bát rượu, miếng trầu hoặc quàng chung một sợi dây; vợ góa có thể lấy em chồng, chồng góa có thể lấy em vợ^[1]. Con sinh ra được đặt tên khi đầy tháng^[1]. Người chết nằm quan tài độc mộc dáng gần giống thuyền, quàn tại nhà một đến ba ngày rồi chôn ở bãi mộ của làng; mộ đắp gò dài, có nhà mồ mái như nhà ở, gia đình "chia của" cho người chết gồm đồ ăn thức uống, đồ dùng, trang phục và công cụ lao động^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Hrê quan niệm vạn vật đều có hồn hoặc ma, con người chịu sự chi phối của lực lượng siêu nhiên; các dịp cúng bái gồm ốm đau, làm nhà, mang thai, đẻ khó, tang lễ, gieo cấy, gặt hái, đưa thóc lên kho. Cộng đồng làng chỉ tổ chức cúng cầu an, tránh dịch bệnh, các lễ còn lại do gia đình thực hiện^[1]. Bảo tàng Dân tộc học nêu thêm thần lúa, thần bếp lửa, thần nước, cùng việc coi trọng điềm báo, xem bói và kiêng cữ^[2].

Lễ hội đâm trâu là lớn nhất, diễn ra ở cấp làng hoặc gia đình. Tết thường vào khoảng tháng 10, sau thu hoạch, nhiều làng nay theo Tết Nguyên đán; dịp này có cúng trâu, lợn, tổ tiên và sức khỏe, làm bánh gạo nếp, và làng có lễ cúng cầu mưa thuận^[1]. Lễ cầu mưa của người Hrê ở xã Ba Động (Quảng Ngãi) được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, công bố ngày 5/3/2026; trong lễ, tiếng chiêng hòa cùng lời khấn Giàng ban phước để mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi^[4]. Chiêng ba còn vang lên trong Tết cổ truyền, lễ ăn trâu, lễ cầu mùa, mừng nhà mới và lễ cưới^[5].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Hrê có bộ chiêng ba chiếc, bộ cồng ba chiếc, trống, đàn ống tre (có loại gắn vỏ bầu để tạo hợp âm), sáo, nhị, đàn môi; phụ nữ chơi bộ ống vỗ hai chiếc^[1]. Bảo tàng Dân tộc học nêu thêm đàn brook, ống tiêu talía, đàn môi pơpel, nhị rađang và "chiêng tre" ching kala, đồng thời cho biết người Hrê quý chiêng (không núm) hơn cồng^[2].

Dân ca đặc sắc là ta lêu (còn ghi là ka lêu) và ca chôi (ka choi)^[2]. Ta lêu là điệu hát kể thường có bài bản nhất định; ca chôi là lối hát giao duyên, đối đáp giữa nam và nữ hoặc cùng giới, lời thường ứng tác tại chỗ về tình yêu, gia đình, quê hương. Người Hrê hát trong lễ hội, cưới hỏi, khi làm rẫy, lúc quây quần bên bếp lửa hoặc khi ở một mình, với các nhạc cụ như vroac, krâu, sáo ta lía, tà vổ, kèn ra ngói. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa nghệ thuật hát ta lêu, ca chôi của người Hrê ở các huyện Minh Long, Ba Tơ, Sơn Hà vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[3].

Kho truyện cổ gọi là Hmon được lưu truyền như vốn quý, còn các mô típ hoa văn hình học dệt trên vải và thể hiện trên đồ đan có lịch sử lâu đời^[1]. Nghệ thuật trình diễn chiêng ba và nghề dệt thổ cẩm ở thôn Làng Teng (xã Ba Thành) cũng được ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[5].