Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Cận hiện đạiSử liệuTỉnh, thành phố: An GiangCần ThơCà MauThời kỳ: Cận hiện đại

Kênh Xà No và chương trình đào kênh ở miền Tây Nam Bộ (1900–1930)

Từ năm 1900, chính quyền thuộc địa cho đào kênh bằng xáng múc ở miền Tây Nam Bộ, tiêu biểu là kênh Xà No (1901–1903) và kênh Rạch Giá – Hà Tiên. Bài nêu kỹ thuật, số liệu diện tích lúa và xuất khẩu gạo, cùng những ý kiến trái chiều về hệ quả xã hội.

Báo sai sót

Có nguồn · 4

Ảnh nâu đã ngả: lòng một con kênh đang đào, thành kênh dốc hai bên và đáy bùn ở giữa; hàng trăm người đội nón lá đứng và làm việc trên hai bờ và dưới đáy; góc dưới trái có dòng chữ Cochinchine – Creusement du canal de Cho Gao.
Hàng trăm người đào kênh Chợ Gạo ở Nam Kỳ, ảnh của Émile Gsell năm 1879 (dòng chữ trên ảnh ghi "Creusement du canal de Cho Gao"). Đây là cảnh đào thủ công từ trước thời xáng múc, không phải kênh Xà No; ảnh chỉ minh họa cảnh đào kênh.Émile Gsell (1838–1879), ảnh chụp năm 1879, bản lưu của Humazur (Université Côte d'Azur), qua Wikimedia Commons, phạm vi công cộng · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Từ kênh quân sự đến chương trình cho cả vùng

Trước khi Pháp đến, người Việt đã đào một số kênh có ý nghĩa chiến lược ở miền Tây như Bobo, Rạch Giá, Vĩnh An, Hà Tiên, nhưng theo ấn phẩm của chính quyền thuộc địa năm 1930 thì các kênh ấy quá nhỏ, ngay cả với ghe thuyền thời đó[1]. Từ năm 1866, các đô đốc – thống đốc muốn cải thiện đường thủy để giữ trật tự, thúc đẩy buôn bán và vận chuyển lúa gạo. Hai chiếc xáng đầu tiên thử ở rạch Bến Lức và rạch Bưu điện (Arroyo de la Poste) mất 14 tháng mà không có kết quả khả quan, nên chính quyền bỏ máy móc và đào bằng tay đến năm 1883[1].

Đến năm 1893 Toàn quyền de Lanessan cho đấu thầu ở Paris một khối lượng trọn gói trong mười năm, trị giá 12 triệu franc. Montvenoux là người dự thầu duy nhất, trúng với mức giảm giá 15,5% và làm việc từ 1894 đến 1904. Ngày 8/9/1900, dưới thời Toàn quyền Paul Doumer, một ủy ban được lập để lập chương trình mới, được chốt ngày 13/11/1900 và về sau mở rộng cho cả vùng giữa sông Hậu và vịnh Thái Lan. Mỗi năm ngân sách chung chi 2 triệu franc và ngân sách các tỉnh chi 240.000 franc, đổi lại nhà thầu phải đảm bảo ít nhất 300.000 m³ mỗi tháng. Société française industrielle d'Extrême-Orient, sau này là SFEDTP, trúng thầu với mức giảm 7%[1]. Báo Cần Thơ ghi thêm rằng gói thầu được mở ngày 6/2/1904[2].

Kênh Xà No (1901–1903)

Kênh bắt đầu ở Vàm Xáng trên rạch Cần Thơ, qua Phong Điền, nối rạch Cái Tư thuộc hệ sông Cái Lớn rồi ra vịnh Thái Lan[4]. Theo Báo Cần Thơ và Thanh Niên, kênh thi công từ năm 1901 đến 1903, mặt rộng 60 m, đáy 40 m, tốn khoảng 3,7 triệu franc[2][3]. Chiều dài ghi khác nhau giữa các nguồn: Wikipedia tiếng Việt dẫn Sơn Nam là 34 km nhưng phần giới thiệu của chính trang đó ghi 39 km, còn Thanh Niên ghi 40 km[3][4].

Công cụ chính là xáng múc, chạy bằng hơi nước, đốt củi. Theo nhà nghiên cứu Sơn Nam được Wikipedia dẫn, công trình dùng bốn xáng, mỗi chiếc 350 mã lực, gàu 375 lít, thổi bùn xa 60 m[4]. Ấn phẩm năm 1930 mô tả hai xáng gàu 375 lít cùng máng xả dài tối đa 60 m, công suất 250.000 m³ mỗi tháng, dùng cho kênh Rạch Giá – Hà Tiên[1]. Đây là máy của cuối thập niên 1920 chứ không phải chính các xáng đào Xà No, nhưng cho thấy loại thiết bị.

Về người khởi xướng, Báo Cần Thơ nói hai chủ điền Pháp là Duval và Guéry, sở hữu hàng chục nghìn mẫu ở vùng này, đã vận động Doumer cho đào gấp[2]. Bài báo không nêu căn cứ. Ấn phẩm 1930 chỉ cho biết hợp đồng Montvenoux kéo dài đến 1904[1], nên bài này không xác định nhà thầu cụ thể của Xà No.

Quy mô toàn chương trình

Ấn phẩm 1930 ghi khối lượng nạo vét hằng năm ở Nam Kỳ tăng từ 1,36 triệu m³ năm 1900 lên 3,04 triệu năm 1902, 4,8 triệu năm 1908, khoảng 10,2 triệu năm 1919 và 8 triệu năm 1929. Tổng cộng 165 triệu m³ đã được nạo vét, và mạng đường thủy chính dài hơn 1.500 km[1]. Ở miền Hậu Giang, các kênh như Phụng Hiệp và Xẻo Vông được làm khoảng 1906–1908[2].

Đỉnh cao của giai đoạn này là kênh Rạch Giá – Hà Tiên. Công tác khảo sát bắt đầu năm 1924, dự án được duyệt năm 1926 với kênh chính dài 81 km, sâu 3,5–3,8 m, khối lượng khoảng 7,2 triệu m³, thi công từ cuối năm 1926. Vùng được cải tạo rộng hơn 220.000 ha, trước đó chỉ khoảng 20.000 ha được cấy ở rìa[1]. Báo Cần Thơ ghi công trình hoàn thành năm 1930[2].

Lúa gạo xuất khẩu và đất đai

Theo cùng ấn phẩm, diện tích lúa ở Nam Kỳ tăng từ 349.000 ha năm 1879 lên 2,4 triệu ha năm 1929. Lượng gạo xuất khẩu qua cảng Sài Gòn tăng từ trung bình 360.000 tấn mỗi năm giai đoạn 1870–1884 lên 734.000 tấn (1895–1904), 919.000 tấn (1905–1914) và khoảng 1,45 triệu tấn (1924–1929). Chi phí nạo vét giai đoạn 1886–1930 khoảng 52 triệu piastre cho 1,425 triệu ha, tức khoảng 37 piastre mỗi ha[1]. Đây là số liệu do chính quyền thuộc địa công bố nhằm khẳng định hiệu quả công trình, chưa có đối chiếu độc lập.

Cùng ấn phẩm cho biết trong mười năm cuối, nhà nước bán đấu giá 338.763 ha đất công đã được cải tạo, hơn hai phần ba ở Bạc Liêu và Rạch Giá. Vùng Rạch Giá – Hà Tiên đặt giá khởi điểm 40 piastre mỗi ha ven kênh[1].

Hệ quả xã hội

Các nguồn tiếng Việt nhấn mạnh phía người dân. Theo Báo Cần Thơ, dân nghèo khắp nơi đến cất lều ven các kênh mới để khẩn hoang, nhưng phần lớn cuối cùng thành tá điền trên chính đất mình khai phá, vì quyền sở hữu thuộc về quan chức Pháp và Việt được ghi trên bản đồ điền địa. Bài này cũng nói nhiều kênh được đào bằng sức người, do dân phu bị bắt đi làm xâu[2]. Thanh Niên dẫn lời người dân Hậu Giang rằng tá điền tuy vất vả nhưng vẫn kiếm sống được, và nêu điền của một chủ người Pháp có hơn 30.000 mẫu với hơn 3.000 hộ tá điền[3]. Con số này là lời kể, chưa có tư liệu gốc kiểm chứng.

Ấn phẩm năm 1930 đánh giá ngược lại: lao động bản địa đủ dùng, dân số Nam Kỳ tăng từ 2,87 triệu năm 1901 lên 3,85 triệu năm 1926, và nông dân "hưởng lợi tối đa". Cũng chính tài liệu ấy thừa nhận các chủ nhà máy xay ở Chợ Lớn nắm độc quyền vận chuyển lúa[1]. Hai cách nhìn đều dựa vào số liệu hạn chế, nên bài chỉ nêu cả hai phía.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Dragages de Cochinchine: canal Rachgia–Hatien (1930), chương I–III, Ấn phẩm nhân lễ khánh thành kênh Rạch Giá – Hà Tiên, có diễn văn của Toàn quyền Pasquier (bản số hóa trong Sưu tập Gérard O'Connell, entreprises-coloniales.fr), 1930

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10

  2. [2]

    Phương Hoài, Thủy lợi miền Tây sông Hậu thời Pháp thuộc, Báo Cần Thơ (đăng ngày 25/12/2010), 2010

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  3. [3]

    Kênh đào huyền thoại miền Tây mở con đường lúa gạo từ vùng đất "sấu lội, cọp đua", Báo Thanh Niên (đăng ngày 5/2/2019), 2019

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  4. [4]

    Kênh Xáng Xà No, Wikipedia tiếng Việt (Wikimedia Foundation)

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót