Viện Pasteur Sài Gòn (1891) và Albert Calmette
Viện Pasteur Sài Gòn do Albert Calmette lập năm 1891, thường được coi là viện Pasteur đầu tiên ngoài nước Pháp. Bài nêu việc sản xuất vắc-xin đậu mùa và dại, nghiên cứu nọc rắn hổ mang, nghiên cứu men rượu gạo và những điểm các nguồn còn lệch nhau.
Có nguồn · 7

Albert Calmette và phòng thí nghiệm đầu tiên
Albert Calmette sinh năm 1863 ở Nice, học ở trường Y tế Hải quân Brest và trở thành bác sĩ quân y thuộc địa. Ông từng phục vụ ở Trung Quốc, Gabon và nhiều nơi khác. Từ năm 1890 ông theo học khóa vi khuẩn học của Émile Roux ở Viện Pasteur Paris, rồi sang Đông Dương năm 1891[6]. Cách gọi phổ biến là "Viện Pasteur Sài Gòn", và trang chính thức của Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh ghi đây là chi nhánh đầu tiên của Viện Pasteur Paris ở ngoài nước Pháp[5]. Một bài nghiên cứu về Calmette cũng gọi đây là viện Pasteur "con" đầu tiên[2]. Còn trong các bài báo khoa học năm 1892, ông ký với chức danh giám đốc "Viện vi trùng học" rồi "Viện vi trùng học và sản xuất vắc-xin" ở Sài Gòn[3][4], tức là tên gọi lúc đó chưa hẳn là "Viện Pasteur".
Theo Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh, Calmette khởi đầu với một phòng thí nghiệm đơn sơ trong Viện Quân y Grall. Dụng cụ và hóa chất chuyển từ Pháp sang, và ông đào tạo những nhân viên kỹ thuật đầu tiên[5]. Wikipedia tiếng Việt cho biết địa điểm này nay là Bệnh viện Nhi đồng 2[7].
Đậu mùa và vắc-xin từ trâu
Mục tiêu ban đầu của viện là bảo vệ dân địa phương trước bệnh dại và đậu mùa[2]. Công trình của Guénel về chống đậu mùa ở Đông Dương cho thấy việc truyền bá chủng ngừa theo kiểu Jenner gặp nhiều khó khăn kỹ thuật và hành chính. Chính quyền Pháp muốn áp đặt một phương pháp dự phòng phương Tây, dẫn tới cả những vụ chủng ngừa cưỡng bức hàng loạt bằng chế phẩm kém hiệu quả hoặc không an toàn. Chính quyền cũng nghi ngờ tay nghề của thầy thuốc bản địa, dù tuyên bố muốn chủng ngừa cho toàn dân. Mặt khác, đậu mùa lưu hành rộng khiến Đông Dương thành nơi thử nghiệm, và góp phần cải tiến cách sản xuất vắc-xin, như lấy từ trâu[1]. Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh ghi rằng Calmette đã sản xuất được vắc-xin đậu mùa[5]. Một bài tổng quan năm 2024 nói có khoảng 500.000 lượt tiêm trong vòng một năm dưới sự điều hành của ông[6]. Con số này không được dẫn từ tư liệu gốc nên bài chỉ nêu để tham khảo.
Bệnh dại
Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh cho biết Calmette đã sản xuất được vắc-xin dại[5]. Các nguồn dùng trong bài không cho biết ngày điều trị bệnh nhân đầu tiên hay số ca ở Sài Gòn trong những năm 1891–1893, nên bài không nêu số liệu.
Nọc rắn hổ mang và chuyện chưa phải huyết thanh
Chương trình độc chất học của Calmette ở Sài Gòn có một mốc cụ thể. Tháng 10/1891, lúc nước ngập mùa mưa, một làng gần Bạc Liêu bị đàn rắn hổ mang xâm nhập, khoảng 40 người bị cắn và 4 người chết ngay theo lời kể. Một người Việt bắt được 19 con rắn nhốt vào thùng và gửi về phòng thí nghiệm. Trong 14 con còn sống, ông giết 11 con để lấy tuyến nọc[3].
Bài báo công bố tháng 3/1892 của ông kết luận có thể cứu động vật bị nhiễm nọc bằng cách tiêm dưới da dung dịch clorua vàng 1% để trung hòa nọc đã vào máu, kèm garô cầm máu. Theo bài này, amoniac, iod, nitrat bạc đều không có tác dụng chữa. Thuốc tím chỉ phá được nọc còn ở vết cắn, không cản được nọc đã hấp thụ[3]. Theo Hawgood, huyết thanh kháng nọc hổ mang, thứ sau này làm thay đổi cách chữa rắn cắn trên thế giới, chỉ được Calmette tạo ra năm 1895 ở Lille[2]. Vì vậy câu "viện ở Sài Gòn sản xuất huyết thanh chống nọc rắn" trên trang giới thiệu của viện[5] cần hiểu thận trọng: ở Sài Gòn, bằng chứng trong bài gốc là hướng trung hòa bằng hóa chất.
Rượu gạo và lợi ích thuộc địa
Viện không chỉ làm y học. Tháng 9/1892 Calmette công bố nghiên cứu về "men Tàu" dùng nấu rượu gạo ở Đông Dương. Ông cho rằng men này là sự cộng sinh giữa một loại nấm mốc, mà ông gọi là Amylomyces rouxii, với một số nấm men rượu hoang dại. Ông nhận xét cách làm của người Hoa cho hiệu suất kém, có thể cải thiện bằng cấy giống thuần. Ông còn nêu rằng ở Nam Kỳ, việc làm và bán rượu gạo được nhượng độc quyền cho người Hoa, nộp ngân sách 2,4 triệu franc mỗi năm, hợp đồng hết hạn ngày 1/1/1894. Ông kiến nghị để công nghiệp Pháp thay người Hoa nắm nguồn lợi ấy[4]. Đoạn này cho thấy phòng thí nghiệm khi đó phục vụ cả mục tiêu kinh tế thuộc địa, không chỉ y tế.
Sau năm 1893
Theo viện, Calmette bị bệnh nặng nên về nước năm 1893 sau chưa đầy ba năm ở Sài Gòn[5]. Tháng 11/1894 ông được cử tới Lille lập viện Pasteur ở đó[6]. Viện ở Sài Gòn xây cơ sở mới tại vị trí hiện nay. Từ năm 1905 viện nằm trong hệ thống quản lý chung do Viện Pasteur Paris phụ trách; viện ở Hà Nội thành lập năm 1925 và Đà Lạt năm 1936. Các nghiên cứu thời Pháp thuộc tập trung vào kiết lỵ, dịch hạch, thổ tả, sốt rét và một số bệnh khác[5]. Từ năm 1976 viện đổi tên thành Viện Dịch tễ học, đến năm 1991 lấy lại tên Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh[7].
Công việc của Alexandre Yersin ở Nha Trang được trình bày riêng ở một bài khác trên trang.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
A. Guénel, Lutte contre la variole en Indochine: variolisation contre vaccination ?, History and Philosophy of the Life Sciences, tập 17, số 1, tr. 55–79, 1995
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
B. J. Hawgood, Doctor Albert Calmette 1863–1933: founder of antivenomous serotherapy and of antituberculous BCG vaccination, Toxicon, tập 37, số 9, tr. 1241–1258, 1999
ISBN/DOI: 10.1016/s0041-0101(99)00086-0 · Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Albert Calmette, Étude expérimentale du venin de Naja tripudians ou Cobra capel et exposé d'une méthode de neutralisation de ce venin dans l'organisme, Annales de l'Institut Pasteur, năm thứ 6, số 3 (tháng 3/1892), tr. 160–183, 1892
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [4]
Albert Calmette, Contribution à l'étude des ferments de l'amidon. La levure chinoise, Annales de l'Institut Pasteur, năm thứ 6, số 9 (tháng 9/1892), tr. 604–620, 1892
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
- [6]
L. Bourel, French Scientists Albert Calmette and Camille Guerin, Co-inventors of the Bacillus Calmette-Guerin (BCG) Vaccine to Protect Against Tuberculosis at the Pasteur Institute of Lille: A Short Historical Overview, Journal of Clinical Practice and Research, tập 46, số 5, tr. 513–518, 2024
ISBN/DOI: 10.14744/cpr.2024.91122 · Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [7]
Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh, Wikipedia tiếng Việt (Wikimedia Foundation)
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót