Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Cận hiện đạiSử liệuTỉnh, thành phố: Hồ Chí MinhVĩnh LongThời kỳ: Cận hiện đại

Trương Vĩnh Ký (1837–1898): học giả, nhà ngôn ngữ và nhà biên khảo Nam Kỳ

Trương Vĩnh Ký làm thông ngôn, giáo sư và chủ bút cho chính quyền Pháp ở Nam Kỳ, đồng thời viết sách ngữ pháp, soạn giáo trình và phiên âm truyện Nôm ra chữ quốc ngữ. Bài nêu các tranh luận về giá trị học thuật và vai trò chính trị của ông.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Ảnh chân dung màu nâu đã ngả, dán trên bìa giấy: một người đàn ông đội khăn xếp, mặc áo dài gấm có hoa văn, nhìn hơi lệch sang trái; ở mép dưới bìa có dấu tem Société de Géographie Paris và dòng chữ viết tay ghi ngày 6.7.83.
Chân dung Trương Vĩnh Ký chụp ngày 6/7/1883, năm cuốn Grammaire de la langue annamite ra đời (bản lưu của Société de Géographie, Gallica). Ảnh được Commons ghi là chân dung của ông; chưa đối chiếu độc lập.Ảnh chụp ngày 6/7/1883, bản lưu của Société de Géographie qua Gallica (Thư viện Quốc gia Pháp) và Wikimedia Commons, phạm vi công cộng · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Xuất thân và con đường học vấn

Trương Vĩnh Ký sinh ngày 6/12/1837 ở Cái Mơn, tỉnh Vĩnh Long thời đó (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long); cha là lãnh binh Trương Chánh Thi, được triều đình cử sang đóng ở Nam Vang khi con còn nhỏ[3]. Ông học chữ Hán từ năm lên 5, sau đó được một linh mục người Pháp nhận nuôi và dạy chữ quốc ngữ, chữ La-tinh. Năm 1848 ông vào chủng viện Pinhalu ở Nam Vang, tại đây học thêm tiếng Khmer, Lào, Thái từ các bạn cùng trường. Từ khoảng 1852 đến 1858 ông học ở chủng viện Penang, tự học thêm tiếng Pháp, Anh, Tây Ban Nha, Hoa, Mã Lai, Ấn Độ và Nhật[1].

Số ngoại ngữ ông biết là chuyện còn bàn. Dương Thu Hằng viết rằng ông biết gần 20 ngoại ngữ và được xếp thứ 17 trong danh sách 18 nhà thông thái đương thời[1]. Một số tài liệu khác nói tới 27 ngoại ngữ, nhưng Wikipedia tiếng Việt cho rằng giai thoại này chưa ai chứng minh, và theo hồ sơ cá nhân thì ông tự khai thông thạo 7 ngoại ngữ[5]. Bài này không dùng con số nào trong số đó để làm kết luận.

Dương Thu Hằng nhận xét ông được đào tạo để làm giáo sĩ nhưng lại chọn dùng ngôn ngữ chứ không dùng tôn giáo làm công cụ canh tân; trong trước tác của ông gần như không có công trình nào về Công giáo[1].

Làm việc cho chính quyền Pháp

Sau khi về nước cuối thập niên 1850, ông làm thông ngôn cho sĩ quan hải quân Pháp Jauréguiberry vào năm 1860. Năm 1863–1864 ông là thông ngôn của phái đoàn Phan Thanh Giản sang Pháp[1]. Từ năm 1866 ông dạy ở trường Thông ngôn (Collège des interprètes) ở Sài Gòn; theo một nghiên cứu, ông dành hơn 30 năm cho hoạt động giáo dục, từ lớp học đến soạn sách và dịch thuật[4].

Ngày 16/9/1869, theo quyết định của Thống đốc Nam Kỳ, việc biên tập Gia Định báo được giao cho ông: dịch sang chữ quốc ngữ phần công vụ và phụ trách phần bài vở "thứ vụ". Dương Thu Hằng cho rằng ông giữ vai trò này khoảng bốn năm, từ 1869 đến 1872, dù mốc kết thúc còn chưa chắc chắn[1]. Năm 1873 ông được cử làm giáo sư ngôn ngữ Đông phương. Từ tháng 4 đến tháng 10/1886 ông ra Huế giữ chức Cơ mật viện tham tá, Hàn lâm viện thị giảng học sĩ[1]; theo thư mục trong sách của Lê Thanh, đó là sáu tháng ông làm việc chính trị với Paul Bert[3].

Ngôn ngữ học và sách giáo khoa

Cuốn Grammaire de la langue annamite (Sài Gòn, 1883) viết bằng tiếng Pháp[2]. Phần mở đầu bàn về tên gọi An Nam, độ cổ của tiếng Việt và ảnh hưởng của chữ Hán. Tác giả nhận xét tiếng Việt đơn giản về ngữ pháp và cú pháp nhưng khó với người nước ngoài ở ngữ điệu và cách phát âm. Sách mô tả sáu thanh với năm dấu, và lưu ý rằng về thực chất chỉ có ba thanh chính, ba thanh còn lại là sắc thái trung gian. Sách còn phân biệt ba giọng vùng là Huế, "Quảng" (từ Quảng Nam xuống cực Nam) và Bắc. Ông cho giọng Quảng là thuần nhất và không coi đó là ba phương ngữ riêng biệt[2].

Ngoài ngữ pháp, ông soạn nhiều sách học: giáo trình lịch sử Annam (từ 1875), sách mẹo tiếng Việt, từ điển Pháp – Việt, và điều hành tập san Thông loại khóa trình (1888)[1]. Nghiên cứu về tư tưởng giáo dục của ông ghi rằng trong lời mở đầu sách mẹo, ông coi chữ Hán là thứ chữ bị áp đặt bằng bạo lực, và muốn chữ quốc ngữ trở thành chữ viết của đất nước[4].

Phiên âm truyện Nôm

Năm 1875 ông phiên âm và chú giải Kim Vân Kiều truyện, được coi là bản Kiều quốc ngữ đầu tiên[1]. Giới nghiên cứu đánh giá khác nhau. Nguyễn Tài Cẩn đối chiếu với chín bản Nôm đời Tự Đức và thấy 225 chỗ riêng của bản này. Đào Thái Tôn cho là ông "sửa Kiều"; Nguyễn Quảng Tuân kết luận ông phiên sai ít nhất 41 chỗ và chú giải sai ít nhất 32 chỗ; còn Đào Duy Anh và Nguyễn Văn Hoàn cho rằng ông chỉ phiên lại một bản Nôm nào đó cho đúng chính tả[1]. Dương Thu Hằng cho rằng mục tiêu của ông là phổ cập chữ quốc ngữ chứ không phải khảo dị bản. Vì thế bản này ít giá trị văn bản học nhưng là chứng tích quan trọng của lịch sử chữ quốc ngữ, và đậm từ ngữ Nam Kỳ[1].

Năm 1889 ông phiên âm Lục Vân Tiên, bản quốc ngữ đầu tiên do người Việt thực hiện, in để "bán rẻ" cho đông đảo người đọc. Các bản trước của Aubaret, Janneau và de Michel dành cho độc giả Pháp. Bản của ông giữ phương ngữ Nam Bộ, như dùng dấu hỏi thay dấu ngã hay "chơn", "ngãi" thay "chân", "nghĩa"[1].

Những đánh giá trái chiều

Theo Dương Thu Hằng, trước năm 1975 phần lớn công trình nghiên cứu về ông xuất hiện ở miền Nam, giới học thuật miền Bắc ít chú ý vì ông gắn với thời kỳ thực dân hóa. Có người hết lời ca ngợi, có người lên án "phản bội dân tộc", nhưng hầu hết đều ghi nhận đóng góp văn hóa của ông[1]. Ngay vai trò truyền bá chữ quốc ngữ cũng có hai luồng ý kiến. Một bên coi ông là người có công đầu. Bên kia, như Nguyễn Văn Trung trong các công trình trước 1975, cho rằng chính quyền thực dân chủ trương đưa chữ quốc ngữ vào xã hội bằng nghị định, nên nếu ông tiên phong thì là tiên phong phía thực dân. Về sau Nguyễn Văn Trung có cái nhìn khác trong sách năm 1993. Dương Thu Hằng đặt mốc thời gian các nghị định bên cạnh hoạt động của ông, rồi cho rằng ông đã vượt chủ định của chính quyền thực dân[1]. Chính người Pháp cũng nhìn ông không đồng nhất: lúc coi là người con ưu tú, lúc coi là phần tử đáng ngờ nhất trong người Việt[1].

Wikipedia tiếng Việt thuật lại các lời chỉ trích nặng, như của Trần Huy Liệu và Nguyễn Đắc Xuân, về việc ông khuyên Pháp đối phó phong trào Cần Vương, và các lời bênh vực, như của Sơn Nam và Vương Hồng Sển[5]. Do trang đó ghi nhiều đoạn thư từ chưa kiểm được với bản gốc, bài này không dựa vào các đoạn ấy. Theo sách của Lê Thanh, ông từ chối lời khuyên nhập quốc tịch Pháp, và mất ngày 1/9/1898[3].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Dương Thu Hằng, Trương Vĩnh Ký và bước khởi đầu đời sống văn chương Việt Nam hiện đại, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015

    ISBN/DOI: 978-604-62-2640-6 · Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11↩12↩13↩14

  2. [2]

    P. J. B. Trương Vĩnh Ký, Grammaire de la langue annamite, G. Guilland et Martinon, Sài Gòn (304 trang), 1883

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  3. [3]

    Lê Thanh, Trương Vĩnh Ký (Phổ thông bán nguyệt san, loại biên khảo), Tân Dân, Hà Nội, 1943

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  4. [4]

    Nguyễn Thị Kiều Oanh, Quan niệm tiến bộ về giáo dục của Trương Vĩnh Ký – nhà giáo đầu tiên của nền giáo dục quốc ngữ Việt Nam, Trường Đại học Cần Thơ (bản đăng trên Tạp chí Văn hóa Nghệ An)

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  5. [5]

    Trương Vĩnh Ký, Wikipedia tiếng Việt (Wikimedia Foundation)

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót