Trường Bưởi (Lycée du Protectorat, 1908) và lớp trí thức Bắc Kỳ
Collège du Protectorat (Trường Bưởi) mở ở Hà Nội năm 1908, sau thành Lycée du Protectorat và từ 1945 là trường Chu Văn An. Bài nêu cơ cấu, chương trình qua các thời kỳ, các học sinh nổi tiếng, phong trào bãi khóa và những mốc các nguồn còn lệch nhau.
Có nguồn · 4

Thành lập và vị trí
Ngày 9/12/1908, Toàn quyền Đông Dương A. Klobukowski ký nghị định lập Collège du Protectorat (Trường Thành chung Bảo hộ) ở Hà Nội, gộp từ trường Thông ngôn Hà Nội, trường Sư phạm Hà Nội và trường Jules Ferry ở Nam Định[1]. Một cuốn sách về các trường học Hà Nội xưa lại ghi trường mở trong niên học 1907–1908[2]. Trụ sở xây ở vùng Kẻ Bưởi, ven hồ Tây (thuộc làng Thụy Khuê), nên dân quen gọi là trường Bưởi. Theo sách đó, người Hà Nội không "ưa" chữ "bảo hộ" nên gọi theo địa danh[2].
Theo nghị định, trường gồm cấp tiểu học bốn năm và một cấp cao hơn năm năm: ba năm học chung, hai năm cuối chia bốn ban là sư phạm, hành chính, kỹ thuật và thương mại. Bùi Trọng Liễu lưu ý chương trình cấp cao chỉ được ghi là "sẽ ấn định sau", và thực tế có thể khác văn bản[1]. Học sinh nội trú, được học bổng. Theo quy định năm 1918, học sinh nhập học không quá 16 tuổi, phải có xác nhận của chính quyền tỉnh về hoàn cảnh kinh tế trung bình và qua kỳ thi tuyển. Điểm trung bình cuối năm dưới 12/20 hoặc vi phạm kỷ luật thì bị cắt học bổng. Giảng dạy bằng tiếng Pháp, tiếng Việt chỉ là ngôn ngữ phụ[2].
Chương trình thay đổi qua các thời kỳ
Cách đặt tên và cấp học của trường nhiều lần thay đổi. Theo Hà Nguyên, từ năm 1919 trường chuyển việc đào tạo giáo viên tiểu học dài hạn sang trường Sư phạm trung cấp. Năm 1924–1925, lớp Tú tài bản xứ của trường Trung học Hà Nội (Lycée Albert Sarraut) được chuyển về Bưởi, và từ niên học 1927–1928 chương trình này kéo dài ba năm. Đến năm 1929 trường chính thức lấy tên Lycée du Protectorat, nhận học sinh Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Lào. Từ 1933–1934 có thêm ban thương mại, và năm 1936 Tú tài bản xứ được dạy theo chương trình Tú tài Tây, hai năm cuối chia ban Triết và ban Toán[2].
Các nguồn không thống nhất về mốc thành "lycée": Bùi Trọng Liễu đoán khoảng năm 1924 (kèm dấu hỏi)[1], Hà Nguyên ghi 1929[2], Wikipedia tiếng Việt ghi 1931[4]. Bài này nêu cả ba thay vì chọn một. Theo Hà Nguyên, đa số giáo sư là người Việt từ giữa thập niên 1930, đạt chuẩn giảng dạy tương đương Tú tài Tây[2]. Wikipedia tiếng Việt, dẫn nguồn khác, ghi số học sinh tăng từ 190 năm 1937 lên 424 năm 1944[4].
Lớp trí thức Bắc Kỳ
Hà Nguyên cho rằng đầu thế kỷ XX Bưởi là trường trung học duy nhất của Bắc Kỳ[2]. Wikipedia tiếng Việt cho rằng Pháp mở trường để đào tạo công chức trung – cao cấp người Việt, và mỗi năm chỉ tuyển khoảng 120 học sinh cho cả Bắc Kỳ[4]. Con số này chưa được kiểm chứng ở nguồn gốc.
Cũng sách của Hà Nguyên kể tên nhiều học sinh cũ. Về hoạt động cách mạng có Ngô Gia Tự, Nguyễn Văn Cừ, Phạm Văn Đồng, Nguyễn Đức Cảnh, Lê Văn Lương. Về trí thức và văn nghệ sĩ có Hoàng Xuân Hãn, Tạ Quang Bửu, Ngụy Như Kon Tum, Tôn Thất Tùng, Phan Anh, Nguyễn Công Hoan, Xuân Diệu, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Khắc Viện[2]. Danh sách này chưa được đối chiếu từng người với hồ sơ học tịch. Một số bài báo kể thêm Võ Nguyên Giáp là học sinh trường, trong khi cuốn sách trên ghi ông thi đỗ vào trường Albert Sarraut; bài này không nêu tên ông.
Phong trào học sinh trước 1945
Dù mục tiêu của chính quyền thuộc địa là đào tạo công chức, học sinh trường tham gia các phong trào yêu nước. Sau khi Phan Bội Châu bị xử án ở Hà Nội tháng 11/1925, phong trào đòi ân xá ông lan ra ba kỳ. Khi Phan Châu Trinh mất ngày 24/3/1926, học sinh nhiều nơi kêu gọi bãi khóa để dự tang lễ hoặc tưởng niệm. Theo nhà sử học Vũ Ngự Chiêu, giới chức Pháp khuyến cáo học sinh trường công đừng bãi khóa nhưng không thành công[3]. Cũng theo Vũ Ngự Chiêu, Phạm Văn Đồng, khi đó học ở trường Bưởi, bị đuổi khỏi trường năm 1926 vì tham gia bãi khóa để tang Phan Châu Trinh[3]. Wikipedia tiếng Việt và báo chí nêu thêm các cuộc bãi khóa đòi ân xá Phan Bội Châu của học sinh trường, nhưng bài này chưa tìm được tư liệu gốc về từng cuộc[4].
Sau năm 1945
Năm 1943 trường sơ tán vì máy bay đồng minh ném bom: cấp Thành chung về Phúc Nhạc (Ninh Bình), cấp Tú tài vào Thanh Hóa[1]. Sau cuộc đảo chính 9/3/1945, ngày 12/6/1945 Khâm sai Bắc Bộ Phan Kế Toại ra quyết định đổi tên trường thành "Quốc lập trung học hiệu Chu Văn An", dạy hoàn toàn bằng tiếng Việt[1]. Giáo sư Nguyễn Gia Tường được nêu là hiệu trưởng người Việt đầu tiên[4]. Sau toàn quốc kháng chiến, thời Pháp tạm chiếm Hà Nội, quân Pháp lấy khu trường Bưởi cũ làm trại lính. Mãi đến đầu năm học 1956, trường Chu Văn An mới trở về địa điểm trường Bưởi cũ, cho đến nay[1].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
Vũ Ngự Chiêu, "Quân chủ lập hiến": Đoạn kết một thời đại, 1925–1927, Tạp chí Hợp Lưu (bản điện tử đăng ngày 26/2/2017), 2017
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót