Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp ở Hà Nội (1900–1945)
École française d'Extrême-Orient (EFEO) thành lập năm 1898–1900 ở Sài Gòn, chuyển ra Hà Nội năm 1902. Bài kể về thư viện, tập san BEFEO, bảo tàng Louis Finot, các công trình khảo cổ và văn bản học, vai trò của người Việt và những đánh giá về mục đích thực dân của trường.
Có nguồn · 6

Từ phái đoàn khảo cổ đến Trường Viễn Đông Bác cổ
Ngày 15/12/1898, Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer ký nghị định lập Phái đoàn khảo cổ thường trực ở Đông Dương, đặt ở Sài Gòn. Giám đốc do Toàn quyền bổ nhiệm theo giới thiệu của Viện Hàn lâm Văn khắc và Văn chương ở Paris. Nhiệm vụ là thăm dò khảo cổ và ngữ văn trên bán đảo Đông Dương, đồng thời góp phần nghiên cứu các nền văn minh lân cận như Ấn Độ, Trung Hoa, Mã Lai. Nghị định cho giám đốc quyền lập thư viện, bảo tàng và một ấn phẩm riêng, và cho phép thu nhận tối đa ba cộng sự người Pháp[1]. Louis Finot được bổ nhiệm làm giám đốc đầu tiên ngày 30/12/1898[1]. Từ 20/1/1900 cơ quan này lấy tên École française d'Extrême-Orient (EFEO), tiếng Việt gọi là Trường hay Viện Viễn Đông Bác cổ[5]. Năm 1901 Tổng thống Pháp ký sắc lệnh công nhận, các nguồn ghi ngày 26/2/1901 hoặc 20/11/1901[4][5]. Dù mang chữ "trường", chức năng chính của EFEO là nghiên cứu chứ không phải đào tạo[4].
Theo báo cáo của Finot về năm 1902, việc chuyển bộ phận và bộ sưu tập ra Hà Nội kéo dài năm tháng, từ tháng 2 đến tháng 6. Thư viện tạm đặt trong một ngôi nhà nhỏ, còn hiện vật chờ ở một cánh khu Đấu xảo cho đến khi hoàn thành Đại cung. Báo cáo ghi trụ sở chính thức đặt ở Hà Nội ngày 1/6[2]. Một bài nghiên cứu năm 2009 lại ghi việc chuyển diễn ra từ tháng 12/1901, với trụ sở ở phố Gambetta (nay là Trần Hưng Đạo) và phố Thợ Nhuộm[4]. Hai nguồn lệch nhau, bài này theo báo cáo gốc.
Cuối năm 1902, Đấu xảo Hà Nội khai mạc ngày 16/11 và EFEO được trao giải thưởng lớn cho khu trưng bày. Từ 4 đến 8/12 cùng năm, Đại hội quốc tế các nghiên cứu Viễn Đông họp ở Hà Nội với khoảng 50 báo cáo chia thành ba ban: Ấn Độ, Trung Hoa – Nhật Bản, Đông Dương. Một số báo cáo là của học giả bản xứ, và đại hội bày tỏ mong muốn người Việt tham gia nhiều hơn[2].
Thư viện, tập san và bảo tàng
Thư viện lớn dần nhờ mua và sưu tầm. Theo bản tin hoạt động (chronique) năm 1931, kho sách châu Âu tăng 695 cuốn và 804 số tạp chí, kho sách Việt tăng 140 cuốn, kho Hán tăng 4 cuốn và kho Nhật tăng 82 cuốn[3]. Một thống kê được dẫn trong bài nghiên cứu năm 2009 cho biết đến năm 1957 thư viện có hơn 36.000 sách chữ Latinh, hơn 1.000 sách tiếng Việt và hơn 4.000 sách Hán – Nôm, cùng bản đồ và hàng chục nghìn ảnh[4]. Tập san Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient (BEFEO) ra tập đầu năm 1901[1].
Bảo tàng Louis Finot được xây quy mô từ năm 1926[4]. Chronique năm 1931 ghi toà nhà mới đã xong, trường đang đặt 79 tủ kính bằng đồng, được Toàn quyền cấp thêm 15.000 đồng bạc theo nghị định ngày 4/3/1931, và hy vọng khai trương vào cuối tháng 1/1932 khi Đại hội các nhà tiền sử học Viễn Đông họp ở Hà Nội[3]. Nguồn tiếng Việt ghi khánh thành năm 1932[4]. Toà nhà nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia[5].
Khảo cổ học và văn bản học
Ngay trong năm 1902, Henri Parmentier khai quật ở các di tích Chăm tại Đồng Dương và Mỹ Sơn để lập danh mục di tích Chăm[2]. Tổng kết in trong BEFEO năm 1931 nêu các hướng làm việc khác: Madeleine Colani khảo sát các địa điểm tiền sử ở Bắc Kỳ và Lào, J. Y. Claeys khai quật ở Trà Kiệu (Quảng Nam), V. Goloubew nghiên cứu thời đại đồng thau ở Bắc Kỳ và Bắc Trung Kỳ[3]. Theo bài năm 2009, các khái niệm văn hóa Hòa Bình, Bắc Sơn, Đông Sơn và Sa Huỳnh lần đầu được biết đến qua công trình của các nhà khảo cổ của EFEO[4].
Mảng văn bản học không chỉ có văn bia. Từ năm 1901, EFEO sao chép nhiều sách Hán Nôm và điều tra thần tích, hương ước, địa bạ trên phạm vi cả nước[6]. Viện cũng công bố thư mục Hán – Nôm đầu tiên của E. Gaspardone, các công trình về tín ngưỡng của L. Cadière, bản vẽ và khảo tả kiến trúc của L. Bezacier và H. Parmentier[4]. Về trùng tu, các nguồn tiếng Việt nêu Văn Miếu – Quốc Tử Giám (1918–1920), chùa Một Cột (1922), chùa Bút Tháp và chùa Phật Tích (1930)[4][5].
Nhiều nhà nghiên cứu người Việt cộng tác với EFEO, như Nguyễn Văn Tố, Trần Văn Giáp, Trần Hàm Tấn, Nguyễn Văn Huyên[5]. Theo Nguyễn Văn Khánh, môi trường học thuật này góp phần chuẩn bị tiền đề cho khảo cổ học, dân tộc học, văn bản học và bảo tàng học hiện đại ở Việt Nam[5].
Mục đích thực dân và những đánh giá
Bài nghiên cứu năm 2009 nhấn mạnh rằng chính quyền thuộc địa lập ra EFEO để hiểu rõ Việt Nam hơn nhằm cai trị hiệu quả, và để đề cao công "khai hóa" của Pháp. Cũng theo bài này, các nhà khoa học Pháp khi nghiên cứu lại bị văn hóa Việt cuốn hút, và kết quả công việc của họ vượt ra ngoài ý đồ ban đầu[4]. Nguyễn Văn Khánh cho rằng đến Cách mạng tháng Tám 1945, dù chịu sự chi phối của chính quyền thuộc địa, EFEO vẫn giữ mục tiêu khoa học độc lập[5]. Cả hai nhận định này đến từ tác giả trong nước; bài chưa đối chiếu với nghiên cứu nước ngoài về lịch sử EFEO.
Sau năm 1945
Ngày 23/11/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 65 thiết lập một Cổ học viện Đông Dương để thay thế EFEO, đồng thời giữ nguyên các luật lệ bảo tồn cổ tích[5]. Về thời điểm EFEO rời Việt Nam, các nguồn ghi khác nhau: năm 1957 theo bài nghiên cứu năm 2009[4], năm 1958 theo bài của Tạp chí Hán Nôm[6], năm 1960 theo Nguyễn Văn Khánh[5]. EFEO lập lại văn phòng đại diện ở Hà Nội năm 1993[4].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Arrêté du 15 décembre 1898 portant création de la Mission archéologique permanente d'Indo-Chine (đăng trong Bulletin de l'EFEO, tập I), Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient, tập I, 1901 (bản quét Digital Library of India trên Internet Archive), 1901
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
Louis Finot, Rapport à M. le Gouverneur général sur les travaux de l'École française d'Extrême-Orient pendant l'année 1902 (Hà Nội, 30/3/1903), Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient, tập III, 1903 (bản quét Digital Library of India trên Internet Archive), 1903
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Chronique (Indochine française, École française d'Extrême-Orient), năm 1931, Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient, tập XXXI, 1931, in tại Hà Nội năm 1932 (bản quét Digital Library of India trên Internet Archive), 1932
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [4]
- [5]
- [6]
Vài nét về lịch sử sưu tầm thư tịch Hán Nôm Việt Nam, Tạp chí Hán Nôm, số 4 (107), 2011, tr. 3–13 (Viện Nghiên cứu Hán Nôm), 2011
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót