Bánh cuốn Thanh Trì (Hà Nội)

Làng Thanh Trì và món bánh cuốn

Bánh cuốn Thanh Trì là món bánh tráng mỏng từ bột gạo tẻ gắn với làng Thanh Trì, nay thuộc phường Vĩnh Hưng, Hà Nội^[2]. Theo nghiên cứu của Cao Thị Thắm trên Tạp chí Giáo dục Nghệ thuật năm 2020, Thanh Trì là vùng đất bên hữu ngạn sông Hồng, cách trung tâm Hà Nội khoảng 7 km theo đường chim bay, nơi khách ghé qua thường nhớ đến món quà bánh cuốn; tên "Thanh Trì" bắt nguồn từ tên cổ Thanh Đàm, nghĩa là "ao xanh" hay "đầm xanh", do kỵ húy mà đổi^[1]. Báo Văn hóa ghi vùng này gắn với bánh cuốn từ lâu, có phố Ngũ Nhạc, phố Thanh Đàm và một làng nghề đi cùng lịch sử Thăng Long - Hà Nội; Thạch Lam gọi bánh cuốn là "quà chính tông", còn Vũ Bằng nhớ về loại bánh "êm êm, mát rượi"^[3]. Bài của Cao Thị Thắm cũng nhắc đến hai nhà văn này như những người đã đưa bánh cuốn vào tác phẩm^[1].

Quy trình tráng bánh

Báo Văn hóa mô tả người làng chọn kỹ gạo tẻ, ngâm đủ độ, xay bằng cối đá rồi pha nước "vừa phải", đây là bí quyết riêng của từng gia đình. Bột được tráng trên lớp vải căng đặt trên nồi nước sôi để tạo lớp bánh mỏng, trong; nếu sai lệch, bánh có thể dày, rách hoặc mất độ mềm^[3]. Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi thêm quy trình làm thủ công gồm chọn gạo, ngâm, xay bột, canh lửa và kỹ thuật tráng bánh^[4]. Cao Thị Thắm nêu một ví dụ cụ thể là gia đình bà Hoàng Thị Lan ở số 30 phố Thanh Đàm, làm nghề đã bốn đời: thóc thu hoạch được để sáu tháng cho hết nhựa mới đem xát gạo, thời gian ngâm gạo thay đổi theo mùa, và bà không xay bột một lần cho cả ngày mà chỉ ngâm gạo, xay khi cân đối được nhu cầu^[1]. Theo bài này, trước đây xay bột bằng cối nên rất vất vả, nay xay bằng máy vẫn cho chất lượng không thua^[1].

Nhân, nước chấm và cách ăn

Báo Văn hóa viết loại bánh không nhân được người làng coi là "gốc"; các biến thể hiện nay có nhân thịt băm, mộc nhĩ^[3]. Báo Sài Gòn Giải Phóng cũng ghi bánh truyền thống không có nhân thịt, thường ăn kèm chả quế, hành phi và nước mắm pha, và hiện nay đã có thêm loại nhân thịt^[4]. Bài ngày 17/3/2026 của Báo Văn hóa lại nhắc mỡ hành và nước chấm pha cà cuống, được coi là đặc trưng của bánh cuốn Thanh Trì, kèm "chả hoặc đậu rán" mà không nhắc chả quế^[3]; các bài vì thế mô tả món ăn kèm không hoàn toàn giống nhau. Cao Thị Thắm tả bánh ăn kèm rau sống và nước chấm chua, cay, mặn, ngọt, nước chấm nhà bà Lan gồm đường trắng, nước mắm ngon, ớt và hành; hành phi dùng loại củ nhỏ, tím, đều, chiên bằng dầu dùng trong ngày rồi dùng luôn dầu ấy xào nhân^[1].

Từ nghề phụ đến thương hiệu và di sản

Theo nghiên cứu năm 2020, nhiều thời kỳ thu nhập từ nghề bánh cuốn là nguồn chính của nhiều gia đình trong xã; tác giả viết trong thời kháng chiến chống Pháp, cứ 10 gia đình trong làng thì có 7 nhà làm bánh, và người bán rong cũng là người cung cấp tin tức cho cách mạng. Năm 2015, bánh cuốn Thanh Trì được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận thương hiệu^[1]. Báo Văn hóa cho biết tháng 1/2024 Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội công nhận làng bánh cuốn Thanh Trì là làng nghề truyền thống^[3].

Về di sản quốc gia, các nguồn mô tả mốc thời gian không hoàn toàn trùng nhau. Báo Sài Gòn Giải Phóng (6/7/2025) đưa tin Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa nghề vào danh mục, thuộc loại hình tri thức dân gian và nghề thủ công truyền thống^[4]. Một bài của Báo Văn hóa ngày 18/3/2026 dẫn Quyết định số 2228/QĐ-BVHTTDL ngày 27/6/2025 và tường thuật lễ trao chứng nhận cho phường Vĩnh Hưng, với phát biểu của Thứ trưởng Hồ An Phong^[2]; bài ngày 17/3/2026 của cùng tờ báo lại viết nghề được ghi danh vào ngày 18/3/2026^[3]. Các bài nêu định hướng truyền dạy cho thế hệ trẻ, quảng bá qua du lịch và thương mại điện tử, xây dựng thương hiệu "Bánh cuốn Thanh Trì" và trung tâm văn hóa kết hợp không gian trải nghiệm làm bánh^[2][3][4].