Văn hóa Đồng Nai: nền văn hóa kim khí ở miền Đông Nam Bộ

Khái niệm và phạm vi

Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu (Bảo tàng Lịch sử quốc gia) mô tả văn hóa Đồng Nai là một văn hóa khảo cổ thời kim khí ở miền Đông Nam Bộ, cùng văn hóa Sa Huỳnh và Đông Sơn làm thành ba trung tâm văn hóa kim khí của Việt Nam^[2]. Theo bà, không gian của văn hóa này gồm các tỉnh Tây Ninh, Bình Phước, Bình Dương, Đồng Nai, Thành phố Hồ Chí Minh và Bà Rịa – Vũng Tàu (theo tên trước năm 2025), trải từ cao nguyên Bảo Lộc – Di Linh xuống châu thổ sông Cửu Long, qua lưu vực các sông Đồng Nai, Bé, Sài Gòn và Vàm Cỏ^[1]. Bài chia địa bàn thành ba vùng: đất bazan và thềm phù sa cổ (cụm Xuân Lộc, thành tròn Lộc Ninh), vùng phù sa cổ hạ lưu sông Đồng Nai (Cù Lao Rùa, Dốc Chùa, Bưng Sình, Bình Đa, Suối Linh, Gò Me, An Sơn, Rạch Núi, Lộc Giang) và dải ven biển (Cần Giờ, Bưng Bạc, Bưng Thơm, Cái Vạn, Cái Lăng)^[1].

Quá trình phát hiện

Theo tiến sĩ Trương Đắc Chiến, trước năm 1975 việc sưu tầm và nghiên cứu ở khu vực này chủ yếu do quan chức và học giả phương Tây thực hiện, tập trung vào vùng đất cao. Các mốc sớm gồm thông báo của E. T. Hamy về công cụ đá ở Xóm Cai Vàng (tức Cái Vạn) năm 1897 và việc Fraisse phát hiện Rạch Núi năm 1937^[3]. Bài của Nguyễn Thị Hậu cho biết các nhà địa chất Pháp từng báo cáo công cụ đá ở Xuân Lộc và hạ lưu sông Đồng Nai, gọi chung là "văn hóa Cù Lao Rùa"; sau năm 1975 các cuộc khai quật mới được đẩy mạnh và tạo ra một khối lượng di tích, hiện vật rất lớn^[1].

Đồ đá, đồ đồng và nghề đúc

Đồ đá là loại hiện vật nhiều nhất, gồm rìu, cuốc, dao, qua, đục, mũi tên; chúng còn được dùng lâu dài vì quặng kim loại hiếm^[1]. Nghề luyện đồng xuất hiện khoảng 3.000 năm trước; rìu, giáo, mũi tên, chuông, lưỡi câu được đúc bằng khuôn hai mang. Ở Long Giao có một kho qua đồng, còn ở Bưng Sình – Phú Chánh những chiếc trống đồng kiểu Đông Sơn được dùng làm nắp áo quan gỗ^[1]. Ở vùng ngập mặn ven biển, riêng Cái Vạn tìm được 11 mảnh khuôn đúc và Cái Lăng 43 mảnh; nhóm Bưng Thơm – Bưng Bạc có nhiều khuôn đúc "liên hoàn", khiến Trương Đắc Chiến coi đây là một trung tâm của thời đại kim khí Đông Nam Bộ^[3].

Về nhạc khí, bộ đàn đá Bình Đa gồm 51 mảnh, tìm thấy ở Biên Hòa trong các đợt khai quật năm 1979 và 1983; báo Tuổi Trẻ ghi niên đại 3.500–4.000 năm và cho biết quyết định công nhận bảo vật quốc gia được công bố ngày 19/5/2023^[4]. Trong khi đó bài của Nguyễn Thị Hậu xếp các bộ đàn đá ở Đồng Nai và Bình Phước vào khoảng 3.000–2.000 năm trước^[1].

Gốm, trang sức và mộ chum

Đồ gốm có nồi, bát bồng, bình, bếp cùng các vật như dọi xe chỉ, chì lưới; vòng tay và khuyên tai là loại trang sức phổ biến nhất, còn đồ trang sức bằng lá vàng có niên đại khoảng 2.500 năm trước^[1]. Ở giai đoạn muộn, đặc biệt ở nhóm Cần Giờ, mộ chum trở thành tập quán chôn cất chủ yếu: chum hình cầu đáy tròn, thi hài thường được chôn nguyên thể, riêng Giồng Cá Vồ có 339 mộ trên diện tích 225 m²^[2]. Khuyên tai hai đầu thú là nét đặc trưng; bài năm 2017 nêu 26 chiếc ở Giồng Cá Vồ, nhiều nhất trong các mộ chum ở Việt Nam và Đông Nam Á, còn bài năm 2018 đếm 32 chiếc ở hai địa điểm Giồng Phệt và Giồng Cá Vồ^[1][2].

Kinh tế và giao thương

Nguyễn Thị Hậu cho rằng kinh tế chủ yếu là nông nghiệp ruộng khô dùng cuốc, kết hợp đánh bắt, hái lượm và thủ công. Cần Giờ ở cửa sông là một "cảng thị sơ khai" khoảng 2.500–2.000 năm trước, buôn bán đường sông và đường biển với Sa Huỳnh, các đảo ở Philippines và Indonesia, đồng thời có quan hệ kỹ thuật, kinh tế sớm với Ấn Độ^[1]. Theo Trương Đắc Chiến, nhóm cư dân Cần Giờ là thợ gốm chuyên nghiệp, đồng thời chế tác thủy tinh và đồ trang sức bằng đá, vỏ nhuyễn thể; sự có mặt của họ đánh dấu bước chuyển ở vùng ngập mặn từ kinh tế khai thác sang kinh tế sản xuất và thương mại. Ở Bưng Thơm – Bưng Bạc còn tìm thấy vỏ thóc^[3].

Quan hệ với Đông Sơn, Sa Huỳnh và Óc Eo

Văn hóa Đồng Nai chia sẻ với Đông Sơn loại qua đồng và trống đồng; về sau, truyền thống này được Nguyễn Thị Hậu xem là nền tảng bản địa cho văn hóa Óc Eo (thế kỷ I–VII)^[1]. Nhóm Long Sơn (Vũng Tàu) có niên đại từ thế kỷ III trước Công nguyên đến khoảng thế kỷ I–II, gồm đồ gốm kiểu Óc Eo và nhiều đồ vàng, được Trương Đắc Chiến xem là đã chuyển sang giai đoạn Óc Eo sớm^[3]. So với Sa Huỳnh, chum Đồng Nai chủ yếu hình cầu và thường chôn nguyên thể, còn chum Sa Huỳnh phần nhiều hình trụ hoặc hình trứng, ít thấy di cốt; khuyên tai hai đầu thú là nét đặc trưng của Đồng Nai^[2]. Bà thận trọng, không đề nghị mở rộng văn hóa Đồng Nai tới Nam Trung Bộ vì môi trường sinh thái khác, và cùng Đặng Văn Thắng từng đề xuất tách nhóm Giồng Phệt thành một văn hóa riêng^[2].

Niên đại và những điểm còn tranh luận

Các nguồn chưa thống nhất về khung thời gian. Nguyễn Thị Hậu nói văn hóa này phát triển trong thiên niên kỷ I–II trước Công nguyên, hoặc khoảng 3.500–2.000 năm trước^[1][2]. Về phân kỳ, Trương Đắc Chiến nêu rằng đa số nhà nghiên cứu trong nước xếp nhóm Cái Vạn vào thời kim khí, còn một số học giả khác và chính ông xếp vào hậu kỳ đá mới, khoảng 3.500–3.000 năm trước. Nhóm Bưng Thơm – Bưng Bạc được đa số xếp vào sơ kỳ sắt (khoảng thế kỷ V–IV trước Công nguyên), trong khi Nishimura xếp vào thời đồng thau; ông đề nghị khoảng 3.000–2.500 năm trước. Với nhóm Cần Giờ, ông cho rằng khung 2.700–2.000 năm trước hợp lý hơn khung 3.000–2.000 năm trước đang phổ biến^[3]. Vì vậy các con số trong bài chỉ nên hiểu là khoảng ước lượng.