Mộ chum gỗ nắp trống đồng Phú Chánh (Tân Uyên, Bình Dương cũ)

Di chỉ Phú Chánh và lần phát hiện

Phú Chánh là một cụm di chỉ ngập nước dọc sông Cái, nhánh của hệ thống sông Đồng Nai, ở thị xã Tân Uyên, tỉnh Bình Dương cũ (từ 1/7/2025 thuộc Thành phố Hồ Chí Minh), cách trung tâm thành phố khoảng 40 km về phía đông bắc. Theo Bùi Chí Hoàng, khu có di vật là một dải đất dài gần 3 km, rộng chừng 50 m, chạy qua các xã Phú Chánh và Vĩnh Tân; dưới ruộng thường lộ chân cọc của những nhà sàn xưa, nằm sâu 30 – 50 cm^[1]. Nhiều phát hiện đầu tiên là của nông dân: năm 1995 có người thấy một trống đồng loại I Heger cùng đáy một chum gỗ; năm 1998 người khác thấy một trống và đáy một chum gỗ chứa dụng cụ dệt bằng gỗ, đồ gốm và một chiếc gương đồng thời Hán; năm 1999 có thêm trống thứ ba. Từ đó Sở Văn hóa – Thông tin Bình Dương và Viện Khoa học xã hội tại Thành phố Hồ Chí Minh lập đề án nghiên cứu, khai quật ở Phú Bưng tháng 11/2000 và khảo sát năm 2001^[1].

Bản tin của Thông tấn xã Việt Nam kể riêng về hiện vật được công nhận bảo vật: cuối năm 1998, ông Nguyễn Văn Cường, người xã Vĩnh Tân, phát hiện nó trên một thửa ruộng ở Phú Chánh, sâu khoảng 1,8 – 2,5 m. Nhận tin, Trung tâm Nghiên cứu Khảo cổ thuộc Viện Khoa học xã hội phối hợp Bảo tàng Bình Dương đào tại chỗ và thấy một chiếc chum gỗ còn nguyên, bên trong có một số di vật^[2][3].

Cấu tạo của ngôi mộ

Hiện vật gồm một chum gỗ chôn dưới đất, miệng đậy bằng chiếc trống đồng úp xuống. Theo bản tin tiếng Anh của VNA, chum cao khoảng 61 cm, miệng rộng 46 – 50 cm, làm bằng gỗ hương ("fragrant rosewood") với vân gỗ tự nhiên; trống cao gần 40 cm, mặt rộng 47,5 cm, chân rộng 44 cm, giữa mặt có ngôi sao 10 cánh, xen hoa văn lông công và nét hình chữ V ngược^[2][3].

Bùi Chí Hoàng mô tả một hố tương tự, hố số 6 ở Phú Bưng, với số đo khác: hố sâu 1,7 m, rộng 90 cm, cách một dòng suối khoảng 50 m; một trống Heger I úp trên chiếc chum gỗ lớn có quai, đường kính 50 cm, cao 43,5 cm. Trống ấy cao 40 cm, rộng 47,2 cm, mặt có sao 10 cánh với lông công, quanh là vành sáu con chim bay^[1]. Chiều cao chum lệch nhau khá xa (61 cm so với 43,5 cm) và các nguồn không giải thích, nên chưa thể khẳng định hai bản mô tả nói về cùng một hiện vật.

Ở Phú Chánh không còn xương, vì đất chua đã phân hủy hết, nên việc gọi các hố là mộ dựa vào hình dáng. Bùi Chí Hoàng xếp thành ba kiểu: chum gỗ chôn trong hố tròn và đậy bằng trống Heger I hoặc nồi gốm úp (hố 1, 6, 7); hố tròn không có chum nhưng thành hố cắt giống dáng chum (hố 2 – 5); và trống đặt riêng, bao quanh bằng cọc gỗ^[1].

Ý nghĩa trong bối cảnh Đông Sơn

Bùi Chí Hoàng coi các trống Heger I là dấu hiệu giao lưu với miền Bắc; ở miền Nam còn có trống tương tự tại Bà Rịa – Vũng Tàu, đảo Phú Quốc và Lộc Tấn (Bình Phước)^[1]. Theo ông, việc dùng chum gỗ làm quan tài, có trường hợp đậy bằng trống Heger I, chưa từng được báo cáo ở miền Nam trước đó^[1]. Đại diện Bảo tàng Bình Dương thì nói đây là loại mộ mới, đầu tiên được phát hiện ở Việt Nam và trên thế giới, thể hiện của cải và quyền thế của chủ nhân^[2][3]. Cách nói "đầu tiên trên thế giới" là lời phía bảo tàng; bài khoa học chỉ khẳng định phạm vi miền Nam Việt Nam.

Cùng khu di chỉ còn có cọc nhà sàn giống ở Óc Eo, và đồ gỗ như thanh ngang của khung dệt đeo lưng, lược gỗ, một dụng cụ hình kiếm có lẽ dùng để đập sợi, cho thấy dệt có thể là nghề truyền thống của cộng đồng này^[1]. Bộ dụng cụ dệt gỗ gồm 23 hiện vật cũng được công nhận bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2283 ngày 31/12/2020^[4].

Niên đại

Bảo tàng Bình Dương xếp mộ vào khoảng thế kỷ II – I trước Công nguyên, tức gần 2.000 năm trước^[2][3]. Bùi Chí Hoàng nói chung di chỉ khoảng 2.000 năm tuổi; bốn mẫu phóng xạ carbon từ ba chiếc chum gỗ và một mẩu gỗ khác cho 2100 ± 150, 1850 ± 55, 1910 ± 60 và 1750 ± 70 năm cách nay, nhưng bài không cho biết mẫu nào lấy từ chum có nắp trống, cũng không nói các số này đã hiệu chỉnh chưa^[1]. Khoảng niên đại vì vậy còn rộng, chưa xác định riêng được cho hiện vật này.

Công nhận và lưu giữ

Danh mục bảo vật quốc gia của Cục Di sản văn hóa ghi "Mộ chum gỗ nắp trống đồng Phú Chánh" được công nhận theo Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018, do Bảo tàng tỉnh Bình Dương giữ^[5]. Bảo tàng Bình Dương ở thành phố Thủ Dầu Một đang trưng bày hiện vật này^[2]. Báo Nhân Dân năm 2021 cho biết tỉnh Bình Dương cũ có ba bảo vật quốc gia, ngoài hai bảo vật Phú Chánh còn có tượng động vật Dốc Chùa (công nhận năm 2013)^[4].