Trang phục truyền thống của người Sán Dìu

Người Sán Dìu và bộ y phục

Người Sán Dìu là dân tộc thiểu số ở trung du và miền núi phía Bắc; VietNamNet (2019) cho biết họ được cho là di cư từ Quảng Đông (Trung Quốc) sang khoảng năm 1600^[3]. Theo Tổng điều tra năm 2009, được Tạp chí Dân tộc học dẫn lại, họ có 146.821 người, tập trung nhiều nhất ở Thái Nguyên (44.134 người, 30,1%)^[4]; Wikipedia tiếng Việt ghi 183.004 người năm 2019, đông nhất ở Thái Nguyên, Vĩnh Phúc, Bắc Giang, Quảng Ninh và Tuyên Quang (tên tỉnh cũ)^[6]. Các bài báo về trang phục dưới đây chủ yếu viết về người Sán Dìu ở Quảng Ninh^[1][2].

Trang phục phụ nữ

Báo Văn hóa liệt kê bộ nữ phục gồm áo dài, yếm, váy, xà cạp, khăn đội đầu, thắt lưng màu và nhiều món trang sức^[1]. VietnamPlus (2026) nhấn mạnh vẻ trầm lắng, kín đáo: nhìn từ xa tổng thể thiên về gam tối, đến gần từng lớp màu mới hiện rõ^[2].

Phụ nữ luôn mặc hai lớp áo; áo ngoài màu chàm hoặc thâm, dài quá gối, cổ viền chỉ trắng điểm chỉ đỏ, khi mặc bẻ hai nẹp trắng ra ngoài như một điểm nhấn^[1]. VietnamPlus ghi áo ngoài may kiểu ba vạt, bên trong là yếm trắng hoặc đỏ^[2]. Trên đầu là khăn chéo màu đen quấn theo kiểu mỏ quạ^[1][2]. Về cách cài vạt, Báo Văn hóa viết người già vắt vạt trái sang phải còn người trẻ làm ngược lại^[1]; VietNamNet lại viết thiếu nữ buộc dây lưng xanh hoặc đỏ, vạt phải đè lên vạt trái, còn người lớn tuổi làm ngược lại^[3]. Hai mô tả có vẻ trái nhau, chưa rõ là do tả theo người mặc hay người nhìn, hay do khác địa phương.

Chiếc váy là nét riêng nổi bật. VietnamPlus mô tả váy xẻ màu chàm, dài quá gối, gồm hai mảnh rời chung một cạp, khi mặc chồng lên nhau để đi lại và lao động dễ dàng; kiểu váy này từng khiến cộng đồng được gọi bằng tên dân gian “váy xẻ”^[2]. Báo Văn hóa nói váy ghép từ nhiều mảnh vải trùm lên nhau tạo độ xòe^[1]; VietNamNet nói váy gồm từ hai đến bốn mảnh vải khác nhau buộc ở eo^[3]. Số mảnh vì vậy được các nguồn ghi không giống nhau. Chân quấn xà cạp trắng, vừa che chắn khi lao động vừa tạo mảng sáng trên nền váy chàm^[2]. VietNamNet cho biết trang phục truyền thống không có hoa văn, chỉ áo được thêu đơn giản^[3].

Trang phục nam

Báo Văn hóa mô tả nam giới thường mặc áo năm thân màu nâu hoặc chàm, cổ cao, cài khuy bên phải, quần chân què và thắt lưng chàm hoặc xanh; trong cùng bài lại có đoạn nói nam giới mặc quần cộc hoặc quần dài thâm cạp chun hai túi và áo thâm dài ngang đùi có một túi, bài không giải thích sự khác nhau này^[1]. So với bộ nữ, bộ nam được bài gọi là tương đối đơn giản^[1].

Lễ phục, cô dâu và thầy cúng

Vào lễ, Tết, hội làng hay đám cưới, phụ nữ đội khăn gấm hoặc nhung the, mặc yếm đỏ và đeo trang sức bạc như khuyên tai, vòng tay, vòng cổ, xà tích, nhẫn^[1]. VietnamPlus cho biết cô dâu đội chiếc khăn truyền thống gọi là “pại” thay khăn mỏ quạ, thắt hai dây lưng, đeo trang sức và mang túi trầu; trước khi về nhà chồng, cô còn làm lễ với tổ tiên^[2]. Theo VietNamNet, phụ nữ xưa phải tự may bộ mặc ngày cưới, và một bộ trang phục truyền thống thường mất nhiều tháng mới xong, theo lời một người giữ nghề ở Vĩnh Phúc^[3]. Riêng thầy cúng có thêm mũ thông thiên và áo cà sa trang trí hoa văn hình người, ngựa, rồng, phượng^[1].

Túi trầu và đồ phụ kiện

Phụ kiện đáng chú ý nhất là túi trầu, tiếng Sán Dìu gọi là “loi thoi”: túi hình múi bưởi, làm bằng bạc hoặc khâu từ nhiều mảnh vải màu rồi thêu công phu, đi cùng dao cau có vỏ gỗ chạm^[2]. Báo Văn hóa cũng nhấn mạnh túi trầu thêu chỉ nhiều màu vừa để dùng vừa để trang trí, thể hiện sự khéo tay của người phụ nữ^[1].

Khác biệt giữa các nơi

Báo Văn hóa ghi người Sán Dìu ở phường Quang Hanh mặc áo màu đỏ, ở các xã Hải Lạng, Thống Nhất và Hải Hòa mặc áo đen, còn ở đặc khu Vân Đồn mặc cả đỏ lẫn đen^[1]. Báo Thương hiệu và Công luận (2025) tả phụ nữ Sán Dìu ở xã Đạo Trù (Tam Đảo, Vĩnh Phúc cũ, nơi họ chiếm khoảng 90% dân số) với áo váy đen và khăn xanh^[5], khác với khăn đen mà các bài về Quảng Ninh mô tả. Các nguồn không cho biết khác biệt do địa phương, dịp mặc hay cách gọi màu.

Mai một và bảo tồn

Theo Báo Văn hóa và VietnamPlus, trang phục truyền thống ngày càng vắng bóng trong đời sống thường ngày, chủ yếu được mặc vào lễ hội, Tết, giao lưu văn hóa; nhiều người trẻ không còn biết may hay mặc^[1][2]. Quảng Ninh đã lập câu lạc bộ văn hóa dân gian, khuyến khích sưu tầm trang phục cổ, mở lớp truyền dạy và quảng bá^[1]. VietnamPlus lưu ý việc giữ gìn cần đi cùng cách may, cách mặc, những câu chuyện và phong tục gắn với từng bộ phận của trang phục^[2].