Lễ tang và lễ bỏ mả (pơ thi) của người Gia Rai

Lễ tang trong chu kỳ đời người

Theo Nguyên Đào, người Gia Rai rất coi trọng những dấu mốc của chu kỳ đời người: lễ thổi tai khi chào đời để được xác nhận là thành viên của cộng đồng, lễ thành niên khi trưởng thành, đám cưới, đám tang và cuối cùng là lễ bỏ mả (pơ thi)^[1].

Hai loại đám tang

Tác giả phân biệt hai loại. Loại thứ nhất dành cho người chết bất đắc kỳ tử như tai nạn, rắn cắn, hổ vồ, chết khi sinh đẻ, gọi là djairơyăng. Đồng bào kiêng kỵ rất ngặt: không đưa thi hài vào làng, cấm thanh thiếu niên đến dự; thi hài được quấn chăn, chiếu và đặt vào hòm đục từ thân gỗ, chôn vào gần chiều không làm nhà mồ, không đánh chiêng trống, người dự về ngay và sau đó không làm lễ bỏ mả như với người chết bình thường. Khi trở về, mọi người dùng lá tơngal nhúng nước vẩy lên chân tay để xua hồn người chết xấu số^[1].

Loại thứ hai dành cho người chết bình thường do ốm đau, bệnh tật. Theo quan niệm của đồng bào, đó là do thần (yang) núi, sông, đất hoặc ma lai bắt hồn đi. Một người mất là nỗi buồn của cả làng nên đám tang được tổ chức long trọng, thường kéo dài ba đến bốn ngày, gia đình giàu có thể để thi hài đến sáu, bảy ngày. Khi người chết tắt thở, thân nhân bỏ một dúm gạo vào miệng, trống và cồng chiêng nổi lên báo tin; thi hài được đặt trên chiếu mới, mặc áo, khố mới, còn quan tài làm từ gỗ quý dài khoảng hai mét. Dân làng đóng góp gạo, rau, rượu; chủ nhà dắt trâu hoặc bò buộc vào cây nêu rồi gọi hồn người chết nhận lễ vật. Cồng chiêng, múa và uống rượu diễn ra suốt đêm quanh túp lều đặt quan tài; trước khi hạ huyệt, người nhà mở nắp quan tài nhìn mặt lần cuối. Sau khi đắp mộ, họ rắc tro bếp và úp thúng lên mộ, sáng hôm sau mang thịt rượu đến mở cửa mả^[1].

Người Gia Rai còn có tục chôn chung, thường với trẻ em hoặc người neo đơn, nghèo không đủ sức làm quan tài riêng, vì quan niệm lúc sống đã có nhau thì khi chết hồn cũng được ở bên nhau. Nguyên Đào nhận xét việc tổ chức tang lễ như vậy rất tốn kém thời gian, vật chất; cần tiếp tục nghiên cứu để bảo tồn nét văn hóa đặc sắc nhưng cũng cần đổi mới những yếu tố không còn phù hợp^[1].

Lễ bỏ mả (pơ thi)

Báo Nhân Dân mô tả lễ bỏ mả là lễ thức lớn, quan trọng và độc đáo nhất trong các lễ thức của người Tây Nguyên, kéo dài một tuần hoặc cả tháng tùy điều kiện gia đình; lễ cần trâu, bò, lợn, gà, rượu, gạo, và mỗi làng đến dự mang theo rượu cùng một bộ cồng chiêng để tiễn người mất. Bài viết coi đây là một cuộc trình diễn nghệ thuật lớn, tổng hợp, gắn với nhà mồ và nghệ thuật tạc tượng gỗ quanh nhà mồ^[2].

Báo Đại Đoàn Kết, dẫn các tác giả Trần Thị Nguyệt Đán và Quang Hùng, cho biết người Gia Rai thường làm lễ vào khoảng tháng Ba. Trong quan niệm của đồng bào, đó là ngày người sống gặp người đã khuất lần cuối trước khi tiễn sang thế giới khác; từ sau lễ, người sống không còn mang cơm nước đến nhà mồ hằng ngày. Lễ không phải là dỡ bỏ hoàn toàn nhà mồ: người ta phá nhà mồ tạm, san phẳng mộ rồi dựng nhà mồ to, vững chãi hơn. Theo bài viết, lễ còn là dịp thông báo với cộng đồng việc người phụ nữ góa từ nay được lập gia đình mới. Trước kia lễ kéo dài ba đến bảy ngày; quanh nhà mồ thường có khoảng 27 tượng gỗ, dù con số này không phải quy chuẩn chung^[3].

Thực trạng

Báo Nhân Dân (2025) cho rằng nhiều phong tục, nghi lễ truyền thống của các dân tộc thiểu số, chủ yếu là người Gia Rai, không còn phù hợp hoặc trở thành gánh nặng kinh tế. Theo đại diện huyện Chư Păh được báo dẫn, chi phí một lễ bỏ mả hiện nay khoảng hơn 100 triệu đồng; ở xã Ia Ka chỉ còn hai làng Bui và Jruăng giữ được nhiều giá trị, phong tục xưa. Huyện đã phục dựng một số lễ hội truyền thống, trong đó có lễ pơ thi, còn nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền lưu ý bảo tồn không nên "thành tích hóa" hay "sân khấu hóa"^[2]. Báo Đại Đoàn Kết năm 2015 cũng ghi nhận lễ pơ thi và hệ thống nhà mồ, tượng gỗ ngày càng ít đi^[3].