Hát Dặm (Dậm) Quyển Sơn: hát múa thờ Lý Thường Kiệt ở Thi Sơn (Hà Nam cũ, nay thuộc Ninh Bình)

Khái quát

Hát Dặm (còn viết Dậm) Quyển Sơn là lối hát múa thờ Lý Thường Kiệt của làng Quyển Sơn, xã Thi Sơn, huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam cũ; sau sáp nhập ngày 1/7/2025, địa bàn này thuộc tỉnh Ninh Bình. Theo cổng thông tin của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (đăng lại bài của Báo Hà Nam), đây là loại hình ca múa nhạc gắn với lễ nghi, phong tục chỉ có ở làng Quyển Sơn^[1]. Không nên nhầm với dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, một loại hình khác ở Nghệ An và Hà Tĩnh.

Truyền thuyết và thờ phụng

Dân làng kể rằng năm 1069, Thái úy Lý Thường Kiệt đem quân đánh Chiêm Thành, đi qua đoạn sông Đáy ở Quyển Sơn thì dừng lại làm lễ tế trời đất. Khi thắng trận trở về, ông hạ trại bên rừng trúc, khao quân, mở hội và cho tuyển các cô gái trong làng múa hát; lối múa hát ấy gọi là hát Dặm^[1]. Báo Nhân Dân chỉ ghi "tương truyền" ông dạy dân hát Dậm sau khi thắng Chiêm Thành từ phía Nam trở về^[2]. Báo Hà Nam, qua bản đăng lại, cho rằng hát Dặm xuất hiện từ thế kỷ XI dưới triều Lý^[1]; các nguồn đọc được đều dựa vào truyền thuyết địa phương, không nêu sử liệu đương thời.

Sau khi ông mất, dân làng thờ ông làm Thành hoàng ở đình Quyển Sơn và đền Trúc; hằng năm đầu xuân mở lễ hội, lập phường hát Dặm để tưởng nhớ^[1]. Nhân Dân cho biết lễ hội đền Trúc diễn ra ngày 6 tháng 2 âm lịch^[2], còn Báo Đại Đoàn Kết kể rằng dân làng mở hội từ mồng 1 đến mồng 10 tháng Giêng^[3]. Hai bài ghi khác nhau; bài không có nguồn thứ ba để phân định.

Người hát và trang phục

Theo cổng thông tin của Bộ, từ tháng Giêng, khi việc cấy cày đã xong, làng tuyển các cô gái chưa chồng khoảng 13 đến 18 tuổi về nhà một cụ trùm trò tập múa hát đúng bài bản; sau đó chọn 16 đến 20 người hát múa hay nhất để diễn tại lễ hội^[1]. Bà Trịnh Thị Phẩm, một nghệ nhân ưu tú, nói đội gồm khoảng 12 đến 24 "con dậm" tuổi 14 đến 20^[3]. Số người và độ tuổi vì thế được hai nguồn ghi hơi khác nhau.

Khi diễn xướng, cụ trùm mặc váy áo vàng (hoặc đỏ) đứng giữa trước bàn thờ thánh, các cô gái đứng thành hai hàng dọc hai bên, mỗi bên 8 đến 10 người^[1]. Họ mặc áo dài nâu năm vạt, váy lĩnh, yếm đào, thắt lưng màu hoa lý, đầu chít khăn mỏ quạ^[1]; áo dài còn có màu xanh lá mạ theo cổng thông tin của Bộ, hoặc trắng hoặc xanh theo Nhân Dân^[1][2].

Cách hát múa

Hát Dặm không có nhạc cụ đệm; cụ trùm gõ đôi sênh tre để điều khiển nhịp, đứng giữa hoặc đi vòng quanh, cất giọng và làm động tác mẫu để các cô gái làm theo^[1][2]. Khi múa, người hát dùng quạt giấy màu để diễn tả nội dung, lúc không múa thì cài quạt vào thắt lưng^[1]. Điểm được Nhân Dân nhấn mạnh là lối hát tập thể, đồng ca, tiếp sức nhau, còn gọi là hát đối, giúp người hát giữ sức, giữ giọng; bài báo dẫn lời các nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian cho rằng hát Dặm không giống dân ca nào ở đồng bằng Bắc Bộ, nhưng không nêu tên người nói^[2].

Về kho bài, bà Phẩm cho biết có 38 bài, từ ngắn ba, bốn câu đến dài cả trăm câu thơ; nửa số đó là nhạc múa, và phường hát múa liền mạch từ bài này sang bài khác, không chia thành chặng^[3]. Nhân Dân cũng ghi 38 làn điệu^[2], trong khi cổng thông tin của Bộ ghi lễ múa hát thờ gồm "trên 30 làn điệu" diễn ra liên tục^[1]. Hát Dặm chỉ được hát ở nội cung đình và sân đền trong những lễ hội đặc biệt của làng^[2].

Gián đoạn, truyền dạy và công nhận

Qua gần một nghìn năm, hát Dặm có thời bị quên lãng, đứt đoạn, rồi được các thế hệ sau khôi phục^[1][2]. Bà Trịnh Thị Răm làm trùm phường hát Dặm Quyển Sơn từ năm 1974 đến 2014, rồi giao lại cho em gái là bà Phẩm; bà Răm từng mang hát Dặm đi biểu diễn ở nhiều nước vào các năm 2005 và 2006^[3]. Ngoài đội hát thờ của các cô gái chưa chồng, làng còn lập đội của người trung niên, cao tuổi để hát trong hội hè và dự liên hoan, hội diễn^[1]; năm 2021 bà Phẩm đang dạy hơn 30 học sinh nữ^[3].

Hát Dậm Quyển Sơn (xã Thi Sơn, huyện Kim Bảng, Hà Nam) đứng thứ bảy trong 17 di sản của Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đợt XXVI, theo Quyết định số 446/QĐ-BVHTTDL do Bộ trưởng Nguyễn Ngọc Thiện ký, được cổng thông tin của Bộ đưa tin ngày 14/2/2019^[4]. Cổng này cũng cho biết đây là một trong 9 di sản phi vật thể cấp quốc gia của Hà Nam tính đến năm 2021^[1].