Hát Ghẹo ở Phú Thọ

Khái quát

Hát Ghẹo, còn gọi hát Ghẹo anh hay hát Nước nghĩa, là lối hát đối đáp giao duyên giữa nam và nữ ở các làng kết nghĩa vùng Phú Thọ^[1]. Theo TS. Đào Đăng Phượng (2014), khi đó là phó hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, địa hình đồi xen đồng bằng cùng các sông lớn như sông Đà, sông Lô, sông Thao giúp Phú Thọ giao lưu với nhiều vùng, nhờ vậy làn điệu hát Ghẹo thêm đa dạng^[1].

Nước nghĩa và hội làng

Theo các nghệ nhân mà Phượng dẫn lại, ngày trước khi làng mở hội, khoảng một tháng trước bô lão và dân làng họp bàn việc lễ. Năm được mùa, làng mở hội lớn và mời “dân nước nghĩa”, tức làng kết nghĩa, tới dự; năm mất mùa chỉ họp nhỏ, không mời^[1].

Hát Ghẹo là hát đối nam nữ không dính tới nghi lễ: chỉ hát sau khi lễ ở đình đã xong, không bao giờ hát trước khi tế^[1]. VnExpress (2014) mô tả tương tự: hát vào ngày hội mùa xuân, mùa thu hay đêm trăng sáng, sau tế lễ, hát ở nhà tư chứ không ở đình, và không phải dân ca tín ngưỡng hát cửa đình^[3]. Theo lệ nước nghĩa, làng được mời cử nam, làng chủ nhà cử nữ ra đón. Nam mặc áo, quần trắng, khăn, bộ đẹp nhất chỉ dùng ngày hội; nữ mặc áo năm thân, áo cánh ngắn, yếm đỏ tươi, quần lụa, thắt lưng nhiều màu, đeo xà tích và đội khăn^[1].

Bốn chặng của cuộc hát

Dân gian chia một cuộc hát Ghẹo thành bốn chặng, gọi là bốn “giọng”: Ví mời (đãi) trầu, giọng Sổng, Sang giọng và Ví tiễn (đưa chân)^[1][2].

Chặng đầu là Ví đãi trầu: hai bên chào hỏi, rồi nữ mời nam bằng miếng trầu, lấy trầu làm cớ để đối đáp lịch sự, ứng khẩu^[1]. Tiếp theo là giọng Sổng, gồm những bài có thứ tự và nội dung gần giống nhau, mỗi bài nhiều câu, có câu dành cho nữ, có câu dành cho nam, chỉ đổi xưng hô “vì anh” thành “vì chị” cho hợp^[1].

Chặng thứ ba, Sang giọng, tự do nhất: hai bên có thể hát bất kỳ làn điệu nào; mỗi giọng có hai ba lời, mỗi người hát một lời, người hát trước chọn lời nào cũng được, người sau hát lời còn lại. Hai bên thi tài đối nhau theo câu và theo giọng, bên nào không đối được là thua. Phượng ghi chặng này có tới 36 giọng^[1]. Cuối cùng là Ví tiễn chân: nữ tiễn nam một quãng năm đến bảy cây số, hát ví đầy lưu luyến, đến khi mặt trời mọc mới chia tay^[1].

Âm nhạc và lời ca

Phượng mô tả hát Ví có giai điệu đơn giản, dựa trên thang ba âm, nhịp đều, quãng hẹp, gần với lời nói; giọng Sổng cũng dựa trên thang ba âm nhưng mềm và gần với hát hơn; Sang giọng chuyển động trên thang năm âm, phóng khoáng hơn và chịu ảnh hưởng giao lưu giữa các vùng^[1]. Lời ca chủ yếu theo thể lục bát, nhiều từ cổ của địa phương; nội dung chính là tình yêu đôi lứa, ngoài ra có lời châm biếm tầng lớp thống trị phong kiến và tri thức dân gian về đất đai, thời tiết, nghề đan lưới, dệt gấm, thêu thùa^[1].

Đoàn Thị Thu Hà (2019) phân tích cấu trúc từng bài. Bài Ghẹo cổ thường có mở bài, thân bài và kết bài: phần mở là tiếng “Mà anh ơi!” hay “Mà chị ơi!” đi lên quãng bốn đúng, hoặc câu nói “Em thưa với anh!”; phần kết là “Em thưa anh ạ!” hay “Em thưa chị ạ!”; riêng bài giọng Sổng và Sang giọng thường chỉ có phần thân^[2]. Thang âm các bài từ ba đến năm âm; có bài ngắn như “Mắc phải nhện vương” (ba câu 6 – 8 – 8) và bài dài chia bảy trổ như “Nuôi chim”^[2]. Hà nhận xét âm nhạc hát Ghẹo dễ nghe, gần gũi, không quá khó hát như quan họ^[2].

Ứng xử và bảo tồn

Phượng nhấn mạnh hát Ghẹo còn là khuôn mẫu ứng xử: hai bên xưng hô lễ phép (“dạ em thưa anh ạ”), chọn trang phục và nơi hát cũng thể hiện sự tôn trọng làng kết nghĩa; theo ông, dù tục nước nghĩa không còn, cách thưa gửi ấy vẫn ảnh hưởng tới giao tiếp thường ngày của người địa phương^[1]. Hà cũng ghi các cụ khi kể về hát Ghẹo làng mình vẫn nhắc những câu thưa gửi đó^[2].

Hát Xoan Phú Thọ đã được UNESCO ghi danh^[4]; hát Ghẹo cùng vùng nhưng Phượng kết luận hát Ghẹo có nguồn gốc, cách diễn xướng, không gian, thời gian và đối tượng riêng, không phải một nhánh của hát Xoan, và ít được chú ý hơn vì không gắn với nghi lễ^[1]. Ông viết rằng đầu thời kỳ Đổi mới nhiều loại hình truyền thống, trong đó có hát Ghẹo, lắng xuống; nhờ đầu tư từ năm 1990, hát Ghẹo dần hồi phục; ông đề xuất thu thập tư liệu, lập câu lạc bộ ở làng xã, đưa vào trường học và du lịch văn hóa^[1]. Hà (2019) cho rằng một phần đáng kể giá trị tín ngưỡng và âm nhạc của hát Ghẹo đã thất thoát^[2]. Hai nghiên cứu viết năm 2014 và 2019 nên bài không phản ánh tình hình sau thời điểm đó.