Đờn ca tài tử Nam Bộ

Khái quát

Đờn ca tài tử là lối đàn ca của người dân Nam Bộ, được UNESCO ghi danh năm 2013 (quyết định 8.COM 8.31) vào Danh sách đại diện di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại^[1]. UNESCO mô tả đây là nghệ thuật có cả gốc bác học lẫn gốc dân gian, gợi lại đời sống lao động trên đất và sông nước đồng bằng sông Cửu Long. Người biểu diễn ứng tác, thêm hoa lá và biến đổi "khung nhạc" của mỗi bài; dàn nhạc gồm đàn nguyệt, đàn nhị, đàn tranh, đàn tỳ bà, nhạc cụ gõ, đàn độc huyền và sáo. Lối này được truyền miệng từ thầy sang trò và thường vang lên trong lễ hội, đám giỗ và các dịp mừng vui^[1]. Theo Báo Văn hóa, ngày ghi danh là 5/12/2013, tại phiên họp thứ tám của Ủy ban Liên chính phủ ở Baku (Azerbaijan)^[5].

Hình thành và ý nghĩa tên gọi

Giáo sư Trần Văn Khê (2006) cho rằng đờn ca tài tử hình thành vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Theo ông, khi phong trào Cần Vương tan rã, các nhạc sĩ và nhạc quan của triều Nguyễn đã đi vào Nam, mang theo truyền thống ca Huế và lưu lại một thời gian ở Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Nam. Vào đến Nam Bộ, tiếng đờn thay đổi nhiều, vì người chơi không muốn giữ nguyên như thầy dạy mà thêm thắt, tô điểm theo tính phóng khoáng của vùng đất mới^[2].

Chữ "tài tử" thường bị hiểu là nghiệp dư. Ông giải thích rằng nó trước hết có nghĩa là "người có tài", đồng thời ám chỉ việc không lấy tiếng đờn giọng hát làm kế sinh nhai. Điều đó không có nghĩa trình độ thấp: người chơi phải theo thầy học chữ nhấn, chữ chuyền, biết "rao" cho mùi^[2].

Cách đờn và bài bản

Theo Trần Văn Khê, một buổi đờn tài tử thường mở đầu bằng những câu "rao" để thử dây và dẫn người nghe vào điệu thức. Dàn nhạc cơ bản có đờn kìm và đờn tranh, thêm đờn cò, độc huyền, tỳ bà; sáo hoặc tiêu hay dùng cho các bài buồn như Tứ đại oán, còn song lang là hai thanh tre già gõ vào nhau ở nhịp quan trọng. Ba cây tranh, kìm, cò là tam tấu; năm cây thêm độc huyền và tỳ bà gọi là "ngũ tuyệt". Hiếm khi chỉ đờn mà không ca^[2].

Phần lớn các thầy đờn cho rằng có 20 bài tổ: 6 bài Bắc, 3 bài Nam, 4 bài Oán và 7 bài lớn^[2]. Hồ sơ UNESCO nói tương tự rằng di sản dựa trên hai mươi bài chính và bảy mươi hai bài cổ^[1].

Nhạc Khị, Cao Văn Lầu và Bạc Liêu

Bạc Liêu được xem là một cái nôi của loại hình này. Theo Báo Nhân Dân (2023), nhạc sư Lê Tài Khị (Nhạc Khị, 1870–1948) lập ban nhạc lễ đầu tiên ở Bạc Liêu và là tác giả bốn bản được giới cổ nhạc gọi là "Tứ bửu". Học trò của ông là Cao Văn Lầu, tác giả bản "Dạ cổ hoài lang" nhịp 2, từ đó phát triển ra các bản vọng cổ nhịp 4, 8, 16, 32, 64^[4].

Về vai trò của Nhạc Khị còn có ý kiến khác nhau. Sách của Trần Phước Thuận cho ông là người đầu tiên canh tân, hiệu đính và hệ thống hóa 20 bản tổ. Nguyễn Tuấn Khanh (Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, 2016) phản biện rằng việc thống nhất hai mươi bản không thể do một người làm được mà là sự đóng góp chung của giới nhạc ở cả miền Đông lẫn miền Tây Nam Bộ^[3].

Con đường tới UNESCO

Trước khi có hồ sơ, Trần Văn Khê từng nêu quan ngại. Năm 2006, ông viết rằng chưa có nhiều sử liệu hay hiện vật chứng minh đờn ca tài tử ra đời từ thế kỷ XIX, và so với nhã nhạc, cồng chiêng hay ca trù thì hồ sơ này còn thiếu điều kiện. Ông đề xuất lập hồ sơ một "Không gian văn hóa Nam Bộ" gồm cả nhạc lễ, hát ru, các điệu hò, lý và trò chơi dân gian^[2]. Cuối cùng UNESCO ghi danh đờn ca tài tử dưới tên riêng^[1][5].

Thực hành và thách thức hiện nay

Theo thống kê của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bạc Liêu mà Báo Nhân Dân dẫn lại (2023), tỉnh khi đó có hơn 150 câu lạc bộ đờn ca tài tử với hơn 2.000 thành viên sinh hoạt thường xuyên. Số liệu này là của tỉnh Bạc Liêu cũ, nay thuộc tỉnh Cà Mau^[4].

Một bài của Báo Văn hóa (12/2025) ghi nhận nhiều tỉnh, thành Nam Bộ đã tổ chức liên hoan, lớp truyền nghề và đưa đờn ca tài tử vào chương trình văn hóa cộng đồng. Bài cũng nêu các khó khăn: đô thị hóa, thiếu nghệ nhân kế cận, truyền dạy rời rạc. Tiến sĩ Lê Hồng Phước nhận xét việc đưa đờn ca tài tử vào trường học ở một số nơi còn tùy hứng^[5].