Truyện thơ của người Mường: Nàng Nga – Hai Mối, Út Lót – Hồ Liêu và quá trình sưu tầm

Truyện thơ trong kho tàng văn học dân gian Mường

Trong văn học dân gian của người Mường ở Hòa Bình và Thanh Hóa, nhà nghiên cứu Mai Thị Hồng Hải liệt kê các thể loại như mo, sử thi, thần thoại, truyện kể, xường, rang, bộ mẹng và truyện thơ; bà nêu ví dụ truyện thơ là Nàng Ờm – Chàng Bồng Hương, Nàng Nga – Hai Mối, Út Lót – Hồ Liêu^[4]. GS.TS Nguyễn Xuân Kính định nghĩa truyện thơ là tác phẩm văn vần có tính tự sự, được kể, hát, ngâm hoặc đọc, thường nói về thân phận con người và cuộc sống lứa đôi; người Mường có hình thức hát kể truyện thơ^[1].

Bài không tóm tắt Nàng Ờm – Chàng Bồng Hương vì chưa đọc được nguồn kể về truyện này.

Nàng Nga – Hai Mối

Báo Pháp luật Việt Nam (2015) ghi lại cách kể của người cao tuổi ở bản Mông Hương (xã Thành Minh) và làng Án Long (xã Thạch Bình), huyện Thạch Thành, Thanh Hóa, theo địa danh lúc đăng bài; một cụ cao tuổi coi làng Án Long là "cái gốc" của truyện thơ^[2]. Theo bản kể này, nàng Nga là con ông Đạo Cun Đủ, nổi tiếng xinh đẹp; Hai Mối là con nhà Lang ở Mường Ngoài (Hòa Bình) tìm đến xem mặt. Hai người gặp nhau trong một phiên chợ Hoa, trao nhau thơ tình, nhưng vì cha ép gả nàng phải lấy vua Ao Ước ở nước Lào. Nàng nhờ chim bồ câu đưa thư; Hai Mối sang Lào gặp nàng, trách móc, rồi hai người hẹn nhau ở nương dâu. Khi nàng trở về, Hai Mối đã gần chết. Vua biết chuyện, đánh vợ, nàng ngã từ cầu thang xuống và qua đời, nhà vua cũng chết theo. Quan tài hoàng hậu không chôn được, được thả trôi về bến tiền rồi dân làng chôn cùng mộ với Hai Mối. Trên ba ngôi mộ mọc ba cây đa, nên người ta gọi là "cây đa hẹn hò"^[2].

Nguyễn Xuân Kính thống kê truyện này đã được công bố 13 lần, nhiều nhất trong các truyện thơ Mường (5 lần trích dịch, 8 lần dịch toàn bộ); năm 2005 Cao Sơn Hải công bố Truyện nàng Nga – đạo Hai Mối kèm phần phiên âm tiếng Mường^[1].

Út Lót – Hồ Liêu

Cũng theo Báo Pháp luật Việt Nam, Út Lót là em gái nàng Nga. Khi triều đình mở khoa thi tìm người tài, nàng cải trang thành con trai để đi thi, trên đường kết bạn với Hồ Liêu, học chung và tắm chung một dòng suối nhưng giữ kín thân phận. Lúc chia tay bên cây khế, Hồ Liêu đã có người hỏi vợ ở quê, Út Lót để lộ mình là con gái; sau đó nàng tự tử, Hồ Liêu cũng tự tử theo^[2]. Hai nhà nghiên cứu Đặng Thế Anh và Nguyễn Thị Hoàn cho rằng chi tiết "Út Lót giả trai" là điểm nổi bật nhất của truyện, và phân tích nó như một "trò chơi" theo lý thuyết trò chơi^[3].

Sưu tầm, dị bản và cách biên soạn

Theo Nguyễn Xuân Kính, các truyện thơ Mường được đưa ra công chúng từ đầu thập niên 1960. Năm 1962, tập Văn học thiểu số trích dịch Út Lót – Vi Điêu và Hùy Nga – Hai Mối; năm 1964 Nhà xuất bản Văn học in Truyện thơ Mường do Minh Hiệu và Hoàng Anh Nhân sưu tầm, dịch, giới thiệu, gồm bốn truyện: Út Lót – Hồ Liêu, Nàng Nga – Hai Mối, Nàng Ờm – chàng Bồng Hương và Nàng Con Côi. Danh mục tài liệu trong bài của Đặng Thế Anh và Nguyễn Thị Hoàn lại ghi năm 1963, trong khi bài của Nguyễn Xuân Kính ghi 1964^[1][3].

Ông cho biết Minh Hiệu ghi được sáu bản đầy đủ của Út Lót – Hồ Liêu cùng nhiều đoạn lẻ; các bản dài ngắn rất khác nhau, từ khoảng 150 câu đến gần 500 câu. Minh Hiệu đối chiếu, ghép và chỉnh lý thành một bản tương đối hoàn chỉnh, rồi đọc lại cho nghệ nhân và cán bộ người Mường nghe, và theo bài họ nhất trí với bản này^[1]. Năm 1976 Mai Văn Trí và Bùi Thiện gộp Út Lót – Hồ Liêu với Nàng Nga – Hai Mối thành một tác phẩm là Cun Đủ Lang Đà, dựa trên các mối liên hệ trùng lặp giữa hai truyện; các nhóm biên soạn khác vẫn coi đó là hai tác phẩm riêng^[1].

Về sau truyện thơ Mường còn được in nhiều lần, trong đó năm 1986 Hoàng Anh Nhân tuyển tập thành hai tập^[1]. Nguyễn Xuân Kính đánh giá cao công khảo dị của Minh Hiệu nhưng phê phán một số tuyển tập về sau vì thiếu giám định văn bản, lược bớt chú thích và không có phần tiếng dân tộc^[1].

Đặc điểm nội dung và những điểm cần lưu ý

Dẫn thống kê của Lê Trường Phát, Nguyễn Xuân Kính cho biết cả bốn truyện thơ Mường đều kết thúc bi kịch, theo khuôn gặp gỡ, yêu nhau, bị ngăn trở rồi một hoặc cả hai người chết^[1]. Báo Pháp luật Việt Nam nhận xét các truyện đề cao quyền tự do yêu đương và khát vọng hạnh phúc; các cụ kể bằng thơ, có khi suốt đêm^[2].

Cần thận trọng với tên gọi và dị bản: cùng một nhân vật được ghi là Hồ Liêu hay Vi Điêu, Hùy hay Huỳ Nga tùy bản sưu tầm^[1]. Bản kể ở Thạch Thành trên báo là lời kể của một địa phương, không phải văn bản chuẩn, và có chi tiết (vua nước Lào, cây đa hẹn hò) chưa chắc có trong các bản in. Văn học dân gian Mường còn mang sắc thái từng vùng Hòa Bình, Thanh Hóa nên các bản có thể khác nhau^[4].