Truyện Trạng Quỳnh: giai thoại và nhân vật Nguyễn Quỳnh (1677–1748)

Chuỗi giai thoại quanh nhân vật "Trạng"

Truyện Trạng Quỳnh là một chuỗi mẩu truyện trào phúng lưu truyền trong dân gian, xoay quanh nhân vật được gọi là Trạng Quỳnh hay Cống Quỳnh. Theo Nguyễn Ngọc Chiến (2019), do Phan Thị Thu Phương dẫn lại, "Trạng" là một kiểu nhân vật trí xảo: có tên tuổi, danh phận và địa bàn sinh sống, đứng ở trung tâm một chuỗi truyện và luôn có những đối thủ mà Trạng phải chinh phục hoặc hạ bệ. Điều này khác với nhân vật phiếm chỉ, không tên không quê của truyện cười thông thường^[1]. Cũng theo bài so sánh của Phan Thị Thu Phương, truyện lấy bối cảnh thời Trịnh – Nguyễn phân tranh; vua Lê và chúa Trịnh đều là đối thủ, bị Trạng làm cho bẽ mặt không chỉ một lần, thậm chí thần linh cũng bị đem ra giễu cợt^[1].

Nguyễn Quỳnh và vùng quê Hoằng Lộc

Dân gian thường gắn Trạng Quỳnh với Nguyễn Quỳnh (1677–1748), người làng Bột Thượng, xã Hoằng Lộc, huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa. Theo đoạn tiểu sử mà Phan Thị Thu Phương trích lại, ông xuất thân trong một gia đình nho học hiếu học, năm Bính Tý (1696) đỗ đầu kỳ thi Hương khi mới 19 tuổi nên được gọi là Cống Quỳnh, nhưng không đỗ ở các kỳ thi Hội sau đó. Ông từng làm Huấn đạo huyện Thạch Thất (Sơn Tây) và giữ một số chức khác như Viên ngoại lang ở Bộ Lễ, song cuộc sống vẫn nghèo; về sau ông cáo quan về quê. Dân gian yêu mến ông vì tài thơ phú, ứng đối, sự trào lộng, thái độ bênh vực người nghèo và ghét quan tham, và gọi ông là Trạng dù ông không đỗ Trạng nguyên^[1].

Một bài trên Báo Đại Đoàn Kết (2017) về chuyến thăm quê ông ghi rằng ông sinh ngày 1/1/1677 ở thôn Hương Tiến, xã Hoằng Lộc, mất ngày 28/1/1748 và đỗ Hương cống thời Lê; bài không nói đó là ngày âm lịch hay dương lịch. Theo bài này, Hoằng Lộc ngày nay vẫn giữ nếp hiếu học, với "làng văn" khuyến khích trẻ em đi học^[4]. Hai nguồn gọi tên làng khác nhau (Bột Thượng và Hương Tiến); bài này nêu cả hai và không phân định.

Giai thoại là một thể loại có quy luật riêng

Nguyễn Văn Thương (2024) xem giai thoại là một thể loại của tự sự dân gian và nêu ba đặc trưng: tính dân gian (gồm tính tập thể, tính truyền miệng và việc có nhiều dị bản), tính hư cấu và sai lệch so với chính sử, và tính phản biện đối với các nhân vật nổi tiếng. Ông mô tả ba khuynh hướng sáng tạo của giai thoại là dân tộc hóa, lịch sử hóa và địa phương hóa; chẳng hạn một giai thoại có thể gắn với Lê Quý Đôn ở bản này và Cao Bá Quát ở bản khác. Theo ông, người nghe giai thoại thường quan tâm câu chuyện có thú vị hay không hơn là nó đúng sự thật đến đâu^[2]. Bài của Nguyễn Văn Thương không bàn riêng về Trạng Quỳnh; việc đặt chuỗi truyện này vào khung phân tích trên là cách đọc của bài viết này, giúp hiểu vì sao các mẩu truyện có thể vừa mang dáng dấp một người có thật, vừa lệch khỏi lịch sử.

Những tích truyện tiêu biểu

Phan Thị Thu Phương nêu nhiều nhan đề thuộc hai nhóm. Nhóm thứ nhất là những truyện Trạng chống lại quyền thế, như "Ngọc người", "Tiên sư thằng bảo thái", "Món đại phong dâng Chúa", "Mừng Chúa thắng trận", "Trả ơn Chúa Liễu", "Tiền múa Chúa cười" và "Cúng thành hoàng làng". Nhóm thứ hai là những truyện về mẹo lừa, như "Mẹo trẩy kinh", "Trộm mèo của Chúa", "Chữa bệnh cho quận chúa" và "Cồn trạng lột và Sứ Tàu mắc lỡm"^[1].

Trong "Cồn trạng lột", Quỳnh dựng nhà giữa sông rồi đồn rằng Trạng sắp lột da (có dị bản kể là yết thơ). Người đến xem chỉ đọc được một dòng chữ đùa, ai hỏi cũng bị bảo "ra mà xem", nên người kéo ra đông đến mức anh lái đò chở không xuể, và nhờ vậy Quỳnh trả xong món nợ với anh lái đò. Trong "Sứ Tàu mắc lỡm", sứ thần không chịu đi qua cổng thành đề "Đại Nam quốc môn"; Quỳnh giả làm lính hầu cầm quạt gõ vào đầu sứ, sứ lên ngựa đuổi theo và cứ thế chạy vào thành lúc nào không hay^[1]. Một bài khác liệt kê thêm "Vẽ rồng", "Dê đực chửa", "Ngáy đèo", "Thiện đức"^[3].

Hai cách hiểu về mối liên hệ với người thật

Các nguồn không thống nhất về việc truyện nói về ai. Phan Thị Thu Phương coi nhân vật là hư cấu dựa trên chất liệu lịch sử: nhân vật Trạng Quỳnh mang dáng dấp của Nguyễn Quỳnh nhưng được tô vẽ và hư cấu thêm. Bà so sánh với nhân vật Juha của dân gian Ả Rập và nhận xét cả hai đều đại diện cho khát vọng về trí tuệ, tiếng cười và công bằng; điểm khác là Juha khi thì là người khôn, khi thì là kẻ khờ, còn Trạng Quỳnh nhất quán là người mưu trí, láu lỉnh^[1].

Bài trên Tạp chí Công Thương (2004, không ghi tên tác giả) đi xa hơn: cho rằng không thể coi các truyện là viết về Nguyễn Quỳnh, nêu ý kiến của giáo sư Hà Văn Tấn là đồng tình, và xếp truyện Trạng Quỳnh vào văn học dân gian chứ không phải văn học bác học. Tác giả đặt nguồn gốc ở Thanh Hóa dựa trên những nét phương ngữ như nói lái và "mần răng", nghiêng về giả thuyết nhân vật là hình ảnh tổng hợp của nhiều người, và hiểu "trạng" theo nghĩa "nói trạng" (nói khoác cho vui) hơn là học vị^[3]. Đây là lập luận của một bài báo, chưa phải kết luận học thuật chung; bài này nêu cả hai hướng và không chọn dứt khoát.