Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Văn học dân gianTruyền thuyếtTỉnh, thành phố: Điện BiênLai ChâuSơn LaNghệ AnDân tộc: TháiDaoKhơ Mú

Truyện quả bầu mẹ: nguồn gốc các dân tộc trong thần thoại Khơ Mú, Thái, Dao và Tây Nguyên, đối chiếu với trứng Điếng của người Mường

Truyện quả bầu mẹ kể loài người và các dân tộc chui ra từ một quả bầu sau nạn hồng thủy. Bài nêu bản Khơ Mú, Thái, Dao, Tây Nguyên, đối chiếu trứng Điếng của người Mường, các cách giải thích và chỗ các bản kể lệch nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 4

Chiếc phễu làm từ nửa quả bầu khô màu nâu đỏ, có ống nhỏ làm cuống ở dưới và một thanh tre buộc bên cạnh, đặt trước nền ván gỗ màu vàng.
Phễu làm từ vỏ quả bầu khô của nhóm Mông (theo nhãn: Hmong Den), trưng bày ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Hà Nội (ảnh chụp năm 2014). Ảnh chỉ minh họa việc dùng quả bầu trong đời sống, không phải minh họa truyền thuyết.Daderot, CC0, qua Wikimedia Commons · CC0 · Nguồn ảnh

Nội dung này kể theo truyền thuyết, dân gian; không phải sử liệu đã được kiểm chứng.

Quả bầu trong thần thoại các dân tộc

Nhiều dân tộc ở Việt Nam kể rằng sau một trận hồng thủy làm loài người gần như tuyệt diệt, các giống người được sinh ra từ một quả bầu. Theo Nguyễn Thị Huế (2011), loại truyện này có trong kho tàng dân gian Đông Nam Á và được từng dân tộc kể theo cách riêng[2]. Đặng Quốc Minh Dương và Lê Văn Thiện (Tạp chí Khoa học Đại học Văn Hiến, 2022) coi đây là kiểu truyện xuất hiện nhiều nhất ở Đông Nam Á và Việt Nam, và chia thần thoại tái sinh loài người thành ba nhóm: từ bầu, từ quả trứng, từ bọc thịt[1].

Bản của người Khơ Mú

Một bài đăng trên trang Tao Đàn (2020, không ghi tên tác giả) kể lại truyện, chú thích dẫn sách Người Khơ Mú ở Việt Nam của Khổng Diễn (1999) và lời kể điền dã ở Lai Châu. Khi Trời sắp gây đại hồng thủy, con dúi mách hai anh em khoét rỗng một khúc gỗ lớn để chui vào. Bảy ngày bảy đêm sau, họ chui ra thì mọi người và loài vật đã chết hết. Chim Tgoóc khuyên hai người lấy nhau để loài người tồn tại; người vợ mang thai bảy năm bảy tháng bảy ngày rồi sinh ra một quả bầu. Nghe tiếng người xì xào trong quả, người chồng đốt que dùi thủng nó. Người Khơ Mú chui ra trước nên dính vết than đen, vì thế da ngăm; kế đến là người Thái, Lự, Tày; cuối cùng là người Lào và người Kinh, da trắng hơn[3].

Các dân tộc sau đó tìm chỗ ở: người Khơ Mú ở lại lưng chừng núi gần quả bầu, người H'Mông lên đỉnh núi, người Thái xuống ven suối, người Kinh đi xa nhất, ra đồng bằng. Tác giả ghi nghe ở Lai Châu câu thành ngữ khớp cách phân bố ấy: người H'Mông ăn theo gió, người Khơ Mú ăn theo rừng, người Thái ăn theo suối[3]. Cũng theo bài này, khi nhà có người ốm, thầy bói thường lấy áo chủ nhà trùm lên vỏ quả bầu khô để mượn "vía sinh" của vật đã sinh ra loài người; bài coi truyện là biểu hiện của tín ngưỡng thờ vật tổ[3].

Bản của người Thái, Dao và Tây Nguyên

Theo hai tác giả trên, truyện Quả bầu của người Thái ở Tây Bắc kể dây bầu bên sông Nậm Rốn đẻ ra người Thái, người Xá. Người Thái và người Dao cũng kể rằng sau trận lụt chỉ hai anh em sống sót (theo Nguyễn Thị Huế là nhờ nấp trong quả bầu), họ lấy nhau và ba năm sau sinh ra một quả bầu. Nghe ồn bên trong, họ dùng dùi đục: một cặp nam nữ mình đen ra trước là người Xá, rồi người Thái, Lự, Lào, sau cùng là người Kinh. Cha mẹ chia các con đi kiếm ăn; cặp con cả ở lại là tổ tiên người Xá, cặp con út xuống đồng bằng là tổ tiên người Kinh[1][2].

Bản của người Dao chia theo bộ phận của quả: vỏ hóa người Dao, người Mèo ở núi cao; cùi hóa người Tày, người Nùng ở lưng chừng núi; vô số hạt hóa người Kinh ở vùng thấp. Truyện ở Tây Nguyên kể quả bầu đẻ ra người Vân Kiều, Bru và các nhóm bên Tây Trường Sơn của Lào; Quả bầu vàng của người Ê Đê có hơn sáu mươi đôi nam nữ chui ra[1][2].

So với trứng Điếng của người Mường và bọc trăm trứng của người Việt

Quả bầu không phải mô-típ duy nhất về nguồn gốc các dân tộc. Theo Nguyễn Thị Huế, thần thoại Mường có truyện Trứng Điếng, kể đôi chim Tùng, Tót đẻ trứng và từ trứng nở ra người; sử thi Đẻ đất đẻ nước nhắc cảnh trứng nở ra người Lào, người Kinh, người Mường[2]. Bảng thống kê của Dương và Thiện xếp truyện Mường vào nhóm sinh ra từ quả trứng, truyện của người Kinh vào nhóm bọc thịt, còn truyện Thái, Dao và Tây Nguyên vào nhóm quả bầu. Dẫn Võ Quang Nhơn, họ mô tả sự vận động từ hình tượng thực vật (bầu) sang động vật (trứng) rồi sang bọc trăm con của Âu Cơ, gần con người hơn[1]. Bài này không tìm được bản "quả bầu" của người Mường nên chỉ nêu để đối chiếu.

Ý nghĩa và các cách giải thích

Dương và Thiện cho rằng motif "cùng một bụng mẹ" phản ánh thời các nhóm người gắn bó theo dòng máu mẹ, còn quả bầu gắn với nền nông nghiệp trồng bầu bí từ trước khi có lúa[1]. Nguyễn Thị Huế thấy các thần thoại về nguồn gốc dân tộc giống nhau ở chỗ cùng một gốc, chỉ khác hình tượng: bầu, bọc trăm trứng, bọc trăm con hay ông tổ chung[2].

Báo Nhân Dân (2022) nêu truyện trong cuộc tranh luận về quê gốc người Khơ Mú: phần lớn nhà khoa học coi họ là cư dân tại chỗ ở bán đảo Đông Dương, tập trung ở Bắc Lào; một số ý kiến cho rằng họ là cư dân tại chỗ ở Tây Bắc Việt Nam, dựa trên truyện của người Khơ Mú và người Thái về loài người sinh ra từ quả bầu[4]. Đây chỉ là một lập luận.

Những điểm các bản chưa thống nhất

Các bản lệch nhau ở vài chi tiết. Bản Khơ Mú nói hai anh em thoát nạn bằng khúc gỗ khoét rỗng và mang thai bảy năm bảy tháng bảy ngày; bản Thái, Dao theo Nguyễn Thị Huế nói họ nấp trong quả bầu và sinh quả sau ba năm[2][3]. Ở cả hai bản, người da đen ra trước là người Khơ Mú (Xá) và người Kinh ra sau cùng. Bài Tao Đàn không ghi tên tác giả; sách Khổng Diễn chưa được đọc trực tiếp.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Đặng Quốc Minh Dương, Lê Văn Thiện, Motif đồng sinh trong truyện dân gian Việt Nam, Tạp chí Khoa học Đại học Văn Hiến, số 8 (4), 2022, tr. 108–120, 2022

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  2. [2]

    Nguyễn Thị Huế, Thần thoại các dân tộc Việt Nam, thể loại và bản chất, Khoa Văn học và Ngôn ngữ học (khoavanhoc-ngonngu.edu.vn), đăng ngày 01/11/2011, 2011

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  3. [3]

    Thế giới tâm linh người Khơ Mú qua truyện cổ dân gian, Tao Đàn (taodan.com.vn), đăng ngày 23/08/2020; không ghi tên tác giả, 2020

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  4. [4]

    Dân tộc Khơ Mú, Báo Nhân Dân, đăng ngày 25/10/2022, 2022

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót