Dân tộc Khơ Mú

Tên gọi và nguồn gốc

Tên tự gọi của người Khơ Mú là Kmụ hoặc Kưm Mụ; trang của Bộ Dân tộc và Tôn giáo còn liệt kê một số tên gọi khác, trong đó có những tên mang sắc thái miệt thị nên bài này không nhắc lại^[1]. Họ của người Khơ Mú đều mang tên một loài thú, chim hoặc cây cỏ; tên dòng họ chia thành ba nhóm là tên thú, tên chim, tên cây^[1][2]. Điều tra ngày 1/4/2019 ghi nhận 90.612 người Khơ Mú ở Việt Nam^[1].

Người Khơ Mú được xem là một trong những cư dân cư trú lâu đời nhất ở miền Tây Bắc; một bộ phận sống ở miền núi Thanh Hóa và Nghệ An là do chuyển cư từ Lào sang^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết ngoài Việt Nam, người Khơ Mú còn sống ở Lào và Thái Lan^[2].

Địa bàn cư trú

Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, người Khơ Mú cư trú ở vùng Yên Bái cũ (nay thuộc Lào Cai), Sơn La, Lai Châu và các bản ở miền núi Thanh Hóa, Nghệ An^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam liệt kê Điện Biên, Sơn La, Lai Châu, Yên Bái, Thanh Hóa và Nghệ An^[2]. Ở Nghệ An, các bài báo nhắc tới người Khơ Mú ở miền Tây tỉnh, như vùng Tương Dương và Kỳ Sơn^[3][4].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Khơ Mú thuộc nhóm Môn - Khơ Me, ngữ hệ Nam Á; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết đây là một trong 21 dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ này ở Việt Nam^[2]. Nhiều người Khơ Mú biết đọc và viết chữ Thái^[1]; cộng đồng không có chữ viết riêng nên các bài dân ca được truyền miệng qua các thế hệ^[4].

Kinh tế truyền thống

Sinh kế chủ yếu là canh tác nương rẫy, phổ biến hình thức du canh, du cư; một bộ phận định cư canh tác theo chu trình khép kín. Cây trồng gồm lúa, ngô, bầu bí, đỗ và các loại cây có củ; công cụ là rìu, dao, cuốc và gậy chọc lỗ (gậy đơn hoặc gậy kép bịt sắt)^[1]. Hái lượm, săn bắn vẫn quan trọng. Trâu, bò, lợn, gà được nuôi để lấy sức kéo, làm thực phẩm và phục vụ tín ngưỡng^[1].

Đan lát là nghề phụ phát triển, sản phẩm được trao đổi hoặc bán cho người dân tộc khác; phụ nữ có truyền thống dệt vải bằng dụng cụ dệt buộc lưng^[2]. Việc trao đổi chủ yếu theo hình thức hàng đổi hàng, trước kia vỏ ốc "kxoong" được dùng làm vật ngang giá. Phương tiện vận chuyển chủ yếu là gùi đeo trán, kèm ách và túi đeo; người làm ruộng dùng thêm sọt gánh^[1]. Bữa ăn thường là xôi hoặc ngô độn sắn, ưa vị cay, chua, đắng và món nướng^[1].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà sàn, cột không ngoãm, vách phên, sàn làm bằng bương. Do du canh nên bản làng thường nhỏ và rải rác; ngày nay nhiều nơi đã xây nhà kiên cố hơn^[1].

Trang phục

Phụ nữ Khơ Mú mặc kiểu gần với người Thái, khác ở cách trang trí tiền bạc và vỏ ốc phía thân áo. Hiện nay phần lớn người Khơ Mú, nhất là nam giới, ăn mặc theo người Việt^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Một bản gồm nhiều gia đình thuộc các dòng họ khác nhau, mỗi họ có trưởng họ; xã hội đã có phân hóa giàu nghèo. Hôn nhân theo nguyên tắc thuận chiều, đặc biệt trong phạm vi một dòng họ, còn lưu dấu vết mẫu hệ như tục ở rể và chồng mang họ vợ. Quyền quyết định hôn nhân thuộc về bố mẹ, đặc biệt là ông cậu, người quyết định tiền thách cưới và đồ sính lễ. Đám cưới gồm dạm hỏi, ở rể, lễ cưới bên nhà gái và lễ đón dâu^[1].

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mô tả: sau hôn nhân, chàng rể sống một năm đầu bên nhà vợ và đổi theo họ vợ; sau đó cả gia đình chuyển về nhà chồng và đổi sang họ bố. Anh em trai có vai trò quan trọng trong các việc hệ trọng của gia đình chị em gái, nhất là việc dựng vợ gả chồng cho các cháu^[2]. Đám tang có nhiều nghi thức tín ngưỡng, trong đó nghi lễ tiễn hồn người chết kéo dài hàng giờ trước khi chôn cất^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Khơ Mú quan niệm có năm loại ma quan trọng: ma trời, ma đất, ma thuồng luồng, ma tổ tiên và ma nhà; các loại ma này có thể mang lại điều lành nhưng cũng có thể gây tai họa. Ngoài lễ cúng mường còn có lễ cúng bản, đặc biệt là cúng ma nhà dịp Tết và khi trong nhà có người ốm; bàn thờ ma nhà đặt trên gác bếp, còn ông bà được thờ ở gian riêng và rất kiêng người ngoài. Mỗi dòng họ có nghi thức thờ ma dòng họ riêng; lễ mừng nhà mới là dịp cả bản cùng vui, có văn nghệ cộng đồng^[1].

Ngoài Tết Nguyên đán, người Khơ Mú có Tết cơm mới tổ chức sau vụ gặt tháng 10 âm lịch, bên cạnh nhiều nghi lễ nông nghiệp. Bên cạnh lịch Thái, họ dùng bảng cà la để chọn ngày dựng nhà, cưới gả^[1]. Ở miền Tây Nghệ An, đồng bào đón Tết cổ truyền gọi là Tết Gơ Rơ; mỗi nhà chọn ngày cúng, nhưng phải vào những ngày cuối tháng 11 âm lịch. Đồ cúng bắt buộc phải có một cặp gà (trống và mái), một vò rượu cúng thần và một đĩa trầu cau. Gia đình mang rượu cần và gà sống đến bếp thiêng, nơi Thần Lửa cai quản và tổ tiên được cho là trở về; máu gà được bôi lên đầu gối những người tham dự kèm lời chúc sức khỏe. Lễ thể hiện lòng nhớ ơn ông bà, tổ tiên và thần núi rừng; mỗi nhà thường chuẩn bị 5 - 7 vò rượu cần để tiếp khách đầu năm^[3].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Khơ Mú có điệu hát Tơm mang tính sử thi và trữ tình, thường hát đối đáp, và có múa xòe^[1]. Theo VnBusiness, tơm hình thành từ lao động sản xuất và sinh hoạt hằng ngày, gắn với tiếng pí và khèn; lời tơm được ứng tác ngay khi hát, thường vang lên trong các dịp vui của gia đình, bản làng, nhất là Tết và lễ hội^[4].

Nhạc cụ gồm sáo, bộ gõ tự tạo bằng tre, nứa và kèn môi, được đặc biệt yêu thích; đàn "dao" (hun mạy) làm từ nứa tép hoặc tre, do phụ nữ chế tác và biểu diễn. Dịp lễ Tết, trẻ em chơi đá cầu lông gà, đánh quay^[1]. Việc gìn giữ tơm hiện gặp khó: ở bản Na Bè (Tương Dương) chỉ còn khoảng 3 - 4 người biết hát tơm, thổi pí; Kỳ Sơn đã mở 4 lớp truyền dạy với 100 học viên, và ở bản Huồi Thợ có câu lạc bộ gìn giữ dân ca Khơ Mú^[4].