Trang phục và thổ cẩm của người Ê Đê (Đắk Lắk)

Trang phục truyền thống của nam và nữ

Theo Báo Nhân Dân, người Ê Đê sống chủ yếu ở Đắk Lắk, phía nam Gia Lai và miền tây Phú Yên, Khánh Hòa; dân số theo điều tra ngày 1/4/2019 là 398.671 người. Trong trang phục truyền thống, phụ nữ quấn váy tấm dài đến gót, mùa hè ở trần hoặc mặc áo ngắn chui đầu; nam giới đóng khố và mặc áo cánh ngắn chui đầu. Mùa lạnh, cả nam và nữ thường choàng thêm tấm mền. Đồ trang sức có chuỗi hạt, vòng đồng, vòng kiềng đeo ở cổ, tay, chân; nam nữ đều có tục cà răng, căng tai và nhuộm đen răng, đội đầu bằng khăn hoặc nón^[1].

Cũng theo bài này, gia đình Ê Đê là gia đình mẫu hệ, con mang họ mẹ, nghề trồng bông dệt vải dùng khung dệt kiểu cổ^[1]. Báo Nhân Dân (2025) cho rằng do chế độ mẫu hệ nên mỗi sản phẩm thổ cẩm đều thể hiện sự cần cù, khéo léo và tình cảm của người phụ nữ Ê Đê^[2].

Khung dệt buộc lưng

Theo Báo Nhân Dân, khung dệt của người Ê Đê là kiểu khung buộc lưng, dùng kỹ thuật đan luồn sợi. Người dệt thiết kế bố cục và kích cỡ họa tiết ngay từ khi lên khung, nhặt sợi; mỗi loại hoa văn có số sợi dọc, sợi ngang và cách nâng, hạ sợi khác nhau, khi dệt tạo thành các dải họa tiết nối tiếp nhau theo chiều dọc khổ vải, thường chiếm từ một phần tư đến một phần ba bề mặt tấm thổ cẩm^[2].

Báo Văn hóa mô tả người dệt ngồi trên nền nhà hoặc ghế thấp, hai chân duỗi thẳng và đạp vào một thanh gỗ cố định để tự điều chỉnh độ căng của thảm sợi; cây păđ ở đầu trên buộc vào sàn nhà hoặc song cửa sổ, cây msa ở đầu dưới buộc dây vòng ra sau lưng. Nguyên liệu truyền thống là sợi bông, sợi lanh nhuộm bằng vỏ, lá cây rừng giã nhuyễn^[3].

Màu sắc, hoa văn và địa vị

Báo Văn hóa ghi nền vải thường chọn màu đen tượng trưng cho đất; đỏ cho sự dũng cảm, sức mạnh siêu nhiên, khát vọng tình yêu; xanh cho trời, sông, núi; vàng cho sự hài hòa, mơ ước, khát vọng sống. Hoa văn đường viền ở chân váy, cổ áo, tay áo có dạng hình thoi, tam giác lồng vào nhau, mô phỏng chiêng, ché, hoa, chim, thú, dây treo chiêng, móc xích treo nhạc cụ, cột nhà mồ, hoa ngô, bẫy, nỏ; hoa văn còn giúp nhận biết vị thế của người mặc trong xã hội^[3]. Báo Nhân Dân thêm rằng hoa văn khác nhau giữa nam và nữ, giữa đồ mặc hằng ngày và đồ dùng trong lễ, và thể hiện cả sự giàu có, quyền uy của người mặc^[2].

Người Ê Đê còn có kỹ thuật Kteh, kết hợp sợi chỉ màu với hạt cườm hoặc hạt bo bo thành những dải hoa văn xít nhau, dệt sát biên gấu áo, chân khố, chân váy. Kteh được coi là đỉnh cao của nghệ thuật trang trí thổ cẩm và chỉ có trên trang phục của gia đình khá giả hoặc lễ phục^[2]. Một tấm thổ cẩm để làm váy, áo, khố hay mền mất khoảng ba đến bốn tháng, có khi lâu hơn; sản phẩm đẹp có thể đổi lấy một con lợn, thậm chí trâu, bò^[2].

Giữ nghề và cách tân

Báo Văn hóa (2023) đưa tin Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đắk Lắk phối hợp Ủy ban nhân dân xã Hòa Xuân ra mắt câu lạc bộ dệt thổ cẩm của buôn Drai H'ling và mở lớp truyền dạy kéo dài 20 ngày, nằm trong Dự án 6 của Chương trình mục tiêu quốc gia về vùng dân tộc thiểu số và miền núi^[3]. Tháng 3/2023, Bảo tàng Đắk Lắk mở trưng bày chuyên đề "Trang phục truyền thống các dân tộc ở Đắk Lắk" với 45 hình ảnh và 130 hiện vật chia thành 8 chủ đề tương ứng 8 nhóm ngôn ngữ^[5].

Báo Đại biểu Nhân dân (2026) ghi nhận khung dệt trong buôn ngày càng thưa, người trẻ xa nghề và chuộng quần áo may sẵn. Chị H'Loang Mlô (sinh năm 1996) mở cửa hàng ở Buôn Ma Thuột, thiết kế lại thổ cẩm truyền thống thành váy, áo khoác và phụ kiện nhưng vẫn giữ hệ thống hoa văn và màu chủ đạo, để trang phục có thể mặc cả ngoài dịp lễ hội^[4].