Lễ cưới của người Ê Đê: lễ hỏi chồng, rước rể và tục nối dây

Hôn nhân theo dòng mẹ

Người Ê Đê theo chế độ mẫu hệ: con sinh ra mang họ mẹ, dòng họ tính theo phía mẹ, và người con gái chủ động đi hỏi chồng. Báo Nhân Dân ghi lại lời một già làng ở thành phố Buôn Ma Thuột giải thích rằng công sinh thành, nuôi dưỡng thuộc về người mẹ nên con cái mang họ mẹ, và trong hôn nhân cô gái phải đi hỏi cưới chồng^[2]. Theo nhà nghiên cứu Hà Thị Mai, luật tục Ê Đê tuân theo nguyên tắc ngoại hôn dòng họ (djuê): những người cùng dòng họ không được lấy nhau, vi phạm bị coi là loạn luân và có tội với tổ tiên^[1]. Luật tục không quy định tuổi kết hôn, thường cha mẹ cho con lập gia đình khi khoảng 15–16 tuổi; hiện nay xu hướng lấy chồng, lấy vợ muộn hơn, tuổi trung bình khoảng 23 với nam và 18 với nữ theo khảo sát ở xã Cuôr Dăng (Đắk Lắk)^[1].

Bốn bước của lễ hỏi chồng

Theo Báo Nhân Dân, lễ hỏi chồng gồm bốn phần: lễ hỏi (đưa vòng), lễ thỏa thuận thủ tục "gửi dâu", lễ rước rể và lễ đón rể vào nhà^[2]. Khi đã "ưng cái bụng" một chàng trai, cô gái nhờ ông mai, thường là cậu ruột hoặc người lớn tuổi có uy tín trong họ nhà gái, mang một ché rượu và một chiếc vòng đồng sang nhà trai; cô gái không đi cùng. Nếu chàng trai nhận lời thì cầm lấy vòng đồng, đại diện hai họ làm lễ trao vòng và nhà trai thết tiệc^[2][3].

Tiếp đến là "gửi dâu": cô gái ở nhà trai một thời gian để thử lòng chung thủy, nết na, chịu khó. Các nguồn ghi thời gian này không giống nhau: Báo Nhân Dân nói từ một đến hai tháng hoặc lâu hơn, còn Báo Văn hóa nói một đến ba năm tùy thỏa thuận hai bên^[2][3]. Hà Thị Mai cho biết ở Cuôr Dăng, việc gửi dâu hiện thường quy đổi thành tiền hoặc vàng thay cho việc cô gái đến ở nhà chồng ba năm^[1]. Nhà trai cũng đưa ra các khoản thách cưới, và nhà gái phải lo đủ mới được làm lễ rước rể^[2][3].

Lễ rước rể

Báo Văn hóa mô tả buổi rước rể ở buôn Drài (Ea H'Leo, Đắk Lắk). Đoàn rước rể về nhà gái vừa đi vừa múa hát; trên đường bị bạn bè, anh chị em nhà gái chặn lại đòi quà, chú rể phải đưa vòng đồng, gói cơm nếp, con gà để đi tiếp. Người Ê Đê quan niệm hôn nhân vượt qua thử thách ban đầu thì sẽ bền vững hơn^[3]. Theo Báo Nhân Dân, thanh niên còn té nước vào chú rể, tin rằng càng ướt thì hạnh phúc, giàu sang và nhiều con gái^[2].

Tại nhà dài, già làng thay mặt hai họ giới thiệu họ hàng, hỏi xem có ai phản đối cuộc hôn nhân, rồi lấy bông gòn nhúng vào bát đồng có máu vật hiến sinh quét lên chân đôi trẻ ba lần để thần linh chứng giám. Sau đó già làng trao vòng đồng, tuyên bố hai người là vợ chồng; ai trả lại vòng hoặc bội ước phải bồi thường đủ sính lễ. Bữa cơm đầu tiên của đôi vợ chồng ăn tại nhà vợ^[3].

Thách cưới và "nối dây"

Hà Thị Mai ghi nhận tục thách cưới vẫn còn khi người Ê Đê lấy người cùng tộc, với các lễ vật như vòng đồng, bát đồng, chăn thổ cẩm; theo khảo sát của bà, các gia đình có con gái thường phải chuẩn bị khoảng 25–50 triệu đồng. Sau lễ cưới, hai họ ký "biên bản thuận tình hôn nhân" cam kết về lễ vật và bồi thường nếu ly hôn. Tác giả nhận xét chi phí tăng cao khiến nhiều cặp yêu nhau khó cưới, và có nhà có nhiều con gái nguy cơ không lấy được chồng^[1].

Tục nối dây (chuê nuê) cũng được nhắc đến: khi người vợ mất, người chồng muốn tái hôn thì theo luật tục phải lấy người trong họ nhà vợ, và ngược lại, nếu chồng mất thì có thể nối với anh, em chồng^[1][4]. Luật tục lập luận hôn nhân là sự liên minh giữa hai dòng họ nên người mất phải được thay thế bằng người khác. Một bài báo ở xã Ea Trol (huyện Sông Hinh, Phú Yên cũ) kể trường hợp nhà vợ không có người nối dây nên người chồng phải bỏ đi, để lại sáu đứa con; chủ tịch xã cho biết hiện nay hai bên có thể thỏa thuận lấy người ngoài^[4]. Theo Hà Thị Mai, tục này đang mất dần, chỉ còn mang tính tự nguyện và người được chọn có thể từ chối^[1].

Những thay đổi

Cùng với Luật Hôn nhân và Gia đình, nguyên tắc ngoại hôn dòng họ không còn chặt như trước, và nơi ở sau cưới không còn nhất thiết bên vợ: nhiều cặp ở bên chồng hoặc ra ở riêng tùy đất đai, điều kiện kinh tế^[1]. Báo Nhân Dân cho biết dù lễ cưới hiện đại hơn, các nghi thức hỏi chồng vẫn được giữ phổ biến ở hầu khắp các buôn làng Ê Đê ở Đắk Lắk và Tây Nguyên^[2].