Lễ bỏ mả của người Ê Đê và tượng nhà mồ

Giữ mả rồi mới bỏ mả

Người Ê Đê không thờ cúng tổ tiên theo kiểu người Kinh. Theo Trương Quang Đạt và Nguyễn Ngọc Trường Xuân, họ giữ nhà mồ cho đến khi đủ điều kiện làm lễ bỏ mả, nghi lễ cuối cùng của người sống dành cho người đã khuất^[2]. Đỗ Hồng Kỳ mô tả tục "giữ mả" (djă msat): sau khi chôn cất, thời gian giữ mả khác nhau tùy nguyên nhân chết, tuổi tác và giàu nghèo, thường một, hai năm với người chết trẻ, có người giàu tới sáu, bảy năm^[1]. Trong thời gian ấy, gia đình mang cơm canh, rượu cần ra đặt trên mộ; theo quan niệm, khi chưa làm lễ bỏ mả (lui msat) thì linh hồn còn quay về thể xác để ăn cơm canh của người thân^[1].

Quy mô và thời điểm

Không phải ai mất cũng được làm lễ bỏ mả. Quy mô và thời gian phụ thuộc kinh tế gia đình: người chết trẻ thường làm giản dị, người già được làm đầy đủ theo nghi thức của cộng đồng^[1]. Chủ nhà phải chuẩn bị trâu, bò, lợn, gà, rượu cần, gạo đủ cho dân làng ăn uống. Lễ thường tổ chức sau mùa thu hoạch và lễ cúng bến nước, vào khoảng tháng Giêng đến tháng Ba^[1]. Ở xã Ea Bá (Sông Hinh, Phú Yên cũ), lễ kéo dài từ ba đến năm ngày tùy nhà giàu nghèo và gồm ba phần: bỏ nhà mả cũ làm nhà mới, bỏ mả, và gia đình người chết hoàn thành trách nhiệm với người đã mất^[2].

Diễn biến lễ ở nhóm Ê Đê Adham, Kpă

Đỗ Hồng Kỳ khảo sát nhóm Ê Đê Adham, Kpă và ghi lại ba ngày lễ. Ngày đầu, chiều tối người thân mang chiêng, ché rượu cần đến đầu ngôi mộ; tiếng chiêng nổi lên, theo quan niệm là để đánh thức linh hồn dậy uống rượu cùng dân làng. Đêm có hát đối đáp, thổi kèn đing năm, múa trống ktung khăk, nghệ nhân kể sử thi và truyện cổ; trai gái trẻ gặp gỡ, nhiều đôi về sau nên vợ nên chồng^[1]. Ngày thứ hai, dân làng đến nghĩa địa; thầy cúng đọc lời khấn thần linh và linh hồn, rồi thả một con gà sống lên mộ với ý nghĩa người sống và người chết từ nay không phiền nhiễu nhau nữa. Tối đến ở nhà chủ lễ có nghi thức "đẩy cầu thang" với chiếc cầu thang giả; theo tác giả, nhiều người khóc ở giây phút này. Ngày thứ ba, chủ nhà trả đồ mượn và làm các lễ cúng ché rượu, lúa cùng đồ vật trong nhà rồi lễ coi như hoàn tất^[1]. Sau lễ bỏ mả, người ta quan niệm người chết có cuộc sống khác, nên gia quyến không còn ra thăm mộ hay thờ cúng nữa^[3].

Nhà mồ và tượng nhà mồ

Lễ bỏ mả gắn với nhà mồ và tượng gỗ. Theo Báo Nhân Dân, tượng nhà mồ thường dựng ở bốn góc ngôi mộ khi làm lễ, có nhiều hình tượng như người ngồi chống cằm thể hiện nỗi nhớ người đã mất, hoặc người ẵm con; nghệ nhân cho biết tượng không theo khuôn mẫu, quan trọng là gửi thông điệp qua khuôn mặt giàu cảm xúc^[3]. Đây là loại điêu khắc gắn với lễ bỏ mả (pơ thi) ở nhiều dân tộc Tây Nguyên chứ không riêng người Ê Đê^[3]. Đỗ Hồng Kỳ còn nhấn mạnh khu mộ địa là không gian thiêng với những kiêng kỵ do luật tục quy định, như không vào nghĩa địa một mình lúc đêm khuya hoặc phá hỏng nhà mồ^[1].

Biến đổi hiện nay

Nghiên cứu ở Ea Bá cho thấy lễ bỏ mả đang được giản lược: nhà mồ gỗ, tranh được thay bằng bê tông, mái tôn hoặc ngói nên phần nghi lễ dựng nhà mồ mới bớt dần, kéo theo tượng nhà mồ ít đi; bài cúng dài được rút gọn; nhang, vốn là nét của người Kinh, được đốt trong suốt lễ; ít người mặc trang phục truyền thống^[2]. Các tác giả gắn những thay đổi này với giao lưu văn hóa với người Kinh, chuyển dịch kinh tế và chính sách nông thôn mới^[2]. Đây là khảo sát ở một xã nên chỉ phản ánh một địa bàn. Báo Nhân Dân cho biết nghề tạc tượng gỗ nay được ngành văn hóa Đắk Lắk hỗ trợ thông qua các cuộc thi tạc tượng và truyền nghề cho lớp trẻ, và tượng cũng xuất hiện ở nhà rông, khu du lịch cộng đồng^[3].