Chữ viết của người Chăm

Người Chăm và chữ viết

Theo Thành Phần (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM), người Chăm có khoảng 145.235 người theo Tổng điều tra năm 2009; tiếng nói gần với các tiếng Raglay, Chu Ru, Gia Rai, Ê Đê, thuộc nhóm Malayo – Polynesian của ngữ hệ Nam Đảo. Họ tập trung chủ yếu ở Ninh Thuận và Bình Thuận (cách gọi trước 2025), một số ở Bình Định, Phú Yên, An Giang, Tây Ninh, Đồng Nai, Bình Phước và Thành phố Hồ Chí Minh^[1]. Cũng theo bài này, người Chăm lúc đầu vay mượn văn tự Ấn Độ cổ (chữ Sanskrit) để ghi chép và giao dịch, rồi dần hoàn thiện hệ chữ ấy; cộng đồng vẫn còn lưu giữ văn bản viết bằng văn tự có nguồn gốc Sanskrit và Ả Rập như một di sản của cha ông^[1]. Một bài tổng quan khác cũng ghi các bộ chữ Khmer, Chăm, Thái có nguồn gốc từ chữ Pali, Sanskrit ở miền Nam Ấn Độ^[2].

Ba thời kỳ của văn tự gốc Sanskrit

Thành Phần chia văn tự Chăm gốc Sanskrit thành ba thời kỳ^[1].

Thời kỳ cổ đại là loại chữ khắc trên bia đá. Trong đó, văn bản trên bia tìm thấy ở Võ Cạnh (Khánh Hòa) được đánh giá là cổ xưa nhất; theo G. Maspéro, căn cứ vào tự dạng, văn bản này có thể sớm hơn thế kỷ III sau Công nguyên, và theo Bergaigne (bài ghi là Bergaine) có thể là tấm bia chữ Phạn cổ nhất được tìm thấy ở Đông Nam Á, có thể so với bia của Rudradaman ở Girnar (Ấn Độ)^[1].

Thời kỳ trung đại là chữ viết chủ yếu trên lá buông hoặc giấy, với ba phong cách có tên riêng. Akhar rik là chữ theo nghi thức tôn giáo, do tăng lữ và tu sĩ dùng để viết bùa chú và phiên một số từ, được xem là "thiêng liêng, tôn nghiêm"; ngày nay chỉ ít người lớn tuổi trong giới tu sĩ đọc được. Akhar yok, theo Aymonier là chữ "bí ẩn", chỉ có các con chữ mà không có dấu chữ; A. Cabaton gọi là "chữ viết che dấu". Akhar tuer là "chữ treo", viết tắt một số từ, chẳng hạn viết "kuw" thay cho "kubao"^[1].

Thời kỳ hiện đại là akhar thrah, loại chữ thông dụng dùng ghi văn bản hành chính, chứng từ pháp lý, chỉ dụ của vua, văn thơ, lịch sử, tín ngưỡng, phong tục. Theo tác giả, trong các loại chữ trên, chỉ akhar thrah còn được dùng phổ biến ở mọi tầng lớp và lứa tuổi của người Chăm, và phần lớn văn bản còn lưu trong các gia đình Chăm ở Việt Nam là akhar thrah^[1].

Chữ gốc Ả Rập

Cộng đồng Chăm Awal (còn gọi Bà ni) và Chăm Birau (thường gọi là Chăm Islam) dùng văn tự gốc Ả Rập, gọi là Akhar Bini hay Huruh Jawi. Chữ này dùng chép kinh Koran, các lời chú giải, thần chú hoặc bùa chú trong nghi lễ; các giáo sĩ acar giữ gìn sách ghi bằng chữ này rất cẩn thận^[1].

Chữ Chăm trong trường học và đời sống

Một bài tổng quan năm 2006 trên trang ngonngu.net cho biết chữ Chăm là một trong các bộ chữ không theo tự dạng Latin được dạy trong trường. Sau năm 1975, tiếng Chăm và chữ Akhar Thrah được dạy ở các trường tiểu học song ngữ tại những nơi người Chăm tập trung ở Ninh Thuận, Bình Thuận. Chữ Chăm đã được Latin hóa từ đầu thế kỷ XX, bộ chữ này gần giống chữ Ê Đê và nhiều người dùng để ghi chép cá nhân, viết thư, chép truyện cổ; nhưng bài ghi nhận đa số người Chăm chủ trương cho con em học Akhar Thrah để bảo tồn văn hóa dân tộc^[2].

Nghiên cứu thư tịch

Theo Thành Phần, từ giữa thế kỷ XIX các nhà khoa học Pháp, trước hết là Trường Viễn Đông Bác Cổ, bắt đầu nghiên cứu văn tự và phương ngữ Chăm; năm 1906 A. Cabaton và E. Aymonier hoàn thành từ điển Pháp – Chăm. Từ sau những năm 1930, tác giả cho biết việc nghiên cứu và sưu tầm gần như gián đoạn trong khoảng nửa thế kỷ. Từ những năm 1990, với tài trợ của Toyota Foundation, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM xuất bản từ điển Chăm – Việt và Việt – Chăm, rồi công bố "Danh mục thư tịch Chăm ở Việt Nam" từ chương trình sưu tầm tiến hành từ tháng 12/1998 đến tháng 12/2002^[1].