Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi: tập thơ Nôm cổ

Tập thơ Nôm của Nguyễn Trãi

Quốc âm thi tập là tập thơ viết bằng chữ Nôm của Nguyễn Trãi (1380–1442)^[1]. Báo Nhân Dân (2014) mô tả đây là tập thơ Nôm cổ nhất, có giá trị nhất và đậm bản sắc dân tộc nhất còn lại đến nay, gồm hơn 250 bài thơ viết đầu thế kỷ XV^[2]. Cũng theo bài báo này, giáo sư Đào Duy Anh gọi Nguyễn Trãi là "người đặt nền móng ngôn ngữ văn học dân tộc"^[2]. Với giới ngôn ngữ học, tập thơ còn có một giá trị khác: Trần Trọng Dương coi đây là kho ngữ liệu phong phú về tiếng Việt cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV^[1].

Văn bản còn lại và tự dạng Nôm

Văn bản hiện dùng không phải bản chép thời Nguyễn Trãi. Trong bài trên Tạp chí Ngôn ngữ năm 2012, Trần Trọng Dương cho rằng có những tự dạng Nôm trong văn bản là sản phẩm "dọn bản" của nhóm Dương Bá Cung vào thế kỷ XIX. Vì thế ông đối chiếu với các văn bản cổ hơn như Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng kinh, bản giải nghĩa Thiền tông khóa hư ngữ lục (thế kỷ XIV), An Nam dịch ngữ và từ điển Việt – Bồ – La của Rhodes (1651)^[1]. Trang sách khắc in trong ảnh minh họa bên dưới có đề "Ức Trai di tập, quyển 7" và "Quốc âm thi tập", cho thấy tập thơ nằm trong bộ di tập của Nguyễn Trãi.

Dấu vết của tiếng Việt cổ

Phần lớn bài nghiên cứu năm 2012 bàn về các tổ hợp phụ âm đầu. Tác giả nhắc luận án năm 1967 của Nhẫn Gaston, cho thấy tiếng Việt thế kỷ XV có nhiều phụ âm đầu kép hơn tiếng Việt thế kỷ XVII, vốn chỉ còn bl-, ml- (mnh-) và tl-^[1]. Trên cơ sở đó, ông tái lập cách đọc cổ của 32 từ xuất hiện 98 lần và nêu 15 kiểu phụ âm kép. Chẳng hạn, các từ "so", "sang", "soi" hiện nay có thể bắt nguồn từ những dạng có cụm phụ âm như *kl-, *kr-, *ks-^[1]. Chính tác giả thừa nhận nhiều trường hợp có thể tái lập theo vài cách và "không thể xác quyết" cách nào cổ hơn. Do đó những dạng có dấu sao là giả thuyết khoa học, không phải âm đã được ghi lại^[1].

Nguyễn Trãi quốc âm từ điển

Từ công việc đọc Quốc âm thi tập, Trần Trọng Dương biên soạn "Nguyễn Trãi quốc âm từ điển", do Nhà xuất bản Từ điển bách khoa ấn hành năm 2014^[2]. VnExpress (2015) cho biết sách có 2.500 mục từ và khảo sát 12.000 lượt âm tiết trong tập thơ^[3]. Báo Nhân Dân thuật rằng tác giả tham khảo hơn 200 nguồn tài liệu, gồm cả từ điển, nghiên cứu về chữ Nôm và tiếng Mường, Tày, Dao, và mỗi mục từ đi từ khảo cứu, nghĩa gốc đến các nghĩa phái sinh^[2].

Bài báo nêu vài ví dụ về từ cổ. "Kẻ" trong câu "Bà ngựa gày, thiếu kẻ chăn" nghĩa là "người", không phân biệt sang hèn; "nẻo khuở" trong "Ắt đã trừng trừng nẻo khuở sinh" nghĩa là "khi"; "nhà cả" trong bài "Tùng" nghĩa là "trời đất, vũ trụ"^[2].

Việt hóa trong thơ chữ Nôm

Qua công trình này, Trần Trọng Dương nhận thấy từ Hán Việt chiếm khoảng 30% trong thơ Nguyễn Trãi, trong khi thơ Nôm thời Lê Trung hưng có tới 60% chữ Hán. Ông kết luận thế kỷ XIV–XV là thời kỳ "Việt hóa" rất mạnh của ngôn ngữ, một cuộc cách tân về ngôn ngữ văn học và chức năng của tiếng Việt^[3]. Con số này do tác giả công bố trong buổi giới thiệu sách, chưa kèm phương pháp thống kê trong bài báo, nên cần đọc như nhận định của người nghiên cứu.

Vì sao đáng quan tâm

Quốc âm thi tập cho thấy chữ Nôm không chỉ để ghi lại thơ mà còn lưu lại cách nói của tiếng Việt cách nay khoảng sáu thế kỷ. Học giả An Chi, trong lời bạt cuốn từ điển, viết rằng công trình giúp người đọc hiểu và thưởng thức tập thơ "đẹp và sang" này, và cho thấy đã có một lớp chuyên gia Hán Nôm trẻ được đào tạo bài bản^[2][3].