Đinh Liễn (Nam Việt vương): hoàng tử cả của nhà Đinh

Hoàng tử cả của nhà Đinh

Đinh Liễn, còn gọi Đinh Khuông Liễn (sinh khoảng sau năm 940, mất tháng 10 năm 979), là con trai cả của Đinh Bộ Lĩnh và là người con duy nhất trưởng thành trước khi cha lên ngôi hoàng đế, theo Wikipedia tiếng Việt^[1]. Cũng theo bài này, khi Đinh Bộ Lĩnh còn cát cứ ở Hoa Lư năm 951, ông bị đưa vào Cổ Loa làm con tin; hai vua Ngô đem ông theo đánh Hoa Lư hơn một tháng không thắng, từng treo ông lên ngọn sào để ép Bộ Lĩnh đầu hàng nhưng bất thành; ông ở lại Cổ Loa đến năm 965^[1]. Wikipedia còn chép rằng ông tham gia đánh dẹp các sứ quân cùng cha^[1]. Khi Đinh Bộ Lĩnh xưng đế năm 968, ông được phong Nam Việt vương nhưng không phải là thái tử^[1].

Sứ giả sang nhà Tống

Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đăng lại bài của Hồng Ánh, ghi rằng năm 972 Đinh Tiên Hoàng lần đầu sai Nam Việt vương Đinh Liễn cùng Nguyễn Tử Du sang nhà Tống kết hiếu, mở ra kỷ nguyên bang giao mới của nhà nước tập quyền^[4]. Các nguồn cổ không khớp nhau ở chi tiết này. PGS.TS Nguyễn Minh Tường dẫn rằng Việt sử lược chép vua Đinh sai Nguyễn Tử Du đi sứ năm 972, còn Toàn thư và Cương mục lại chép sai Nam Việt vương Liễn; cả hai bộ sử sau đều ghi năm 973 Liễn đi sứ về, nhà Tống sai sứ phong vua Đinh làm Giao Chỉ quận vương và phong Liễn làm Kiểm hiệu Thái sư, Tĩnh Hải quân tiết độ sứ, An Nam đô hộ^[3]. Wikipedia nói thêm rằng năm 975 nhà Tống gia phong cho Liễn cả tước Giao Chỉ quận vương, trong khi Tống sử, quyển 488, lại chép việc phong ấy là cho Đinh Bộ Lĩnh^[1]. Có thể thấy ngay trong sử liệu, vai trò của hai cha con trong bang giao với Tống chưa được phân định thật rõ.

Vì sao không được lập thái tử?

Năm 978 Đinh Bộ Lĩnh lập con nhỏ là Hạng Lang làm thái tử^[1]. Báo Pháp luật tổng hợp nhiều cách giải thích. Ngô Sĩ Liên viết trong Toàn thư rằng vua yêu con thứ mà quên con trưởng. Ông Nguyễn Văn Son, hội viên Hội Di sản văn hóa Việt Nam, đưa ra giả thuyết rằng nhà Tống từng tiếp đón Liễn như một bậc thiên tử và sau đó chỉ làm việc với Liễn, khiến vua cha lo ngại mà không lập ông. Một sách khác được dẫn thì cho rằng nguyên nhân đơn giản hơn: Liễn phản đối việc cha đặt cũi hổ và vạc dầu để trừng phạt kẻ phản nghịch^[2]. Đây đều là các cách đọc về ý định của người xưa, không phải sự kiện có thể kiểm chứng.

Cái chết của Hạng Lang và những cột kinh

Theo Wikipedia, đầu năm 979 Đinh Liễn quá giận nên sai người ngầm giết Hạng Lang^[1]. Sau đó ông cho dựng những cột kinh khắc bài Phật đỉnh Tôn thắng Đà la ni để cầu siêu cho em; dòng lạc khoản trên cột được trích như lời sám hối, nói ông nguyện làm 100 cột kinh để cúng cho người em đã mất cùng những người chết trước và sau, cầu cho tất cả được giải thoát^[1]. Ông Trương Đình Tưởng, người được Báo Đại Đoàn Kết dẫn, kể thêm rằng khoảng năm 1960–1961 đào sông Hoàng Long đã tìm thấy trên 40 cột kinh, và trên các cột còn có những dòng quở trách người em; ông cũng đặt cột kinh Nhất Trụ do Lê Hoàn dựng sau đó 16 năm vào cùng dòng phát triển của Phật giáo ở Hoa Lư^[5]. Phần lớn chi tiết về động cơ và nội dung văn khắc dựa vào các nhà nghiên cứu và nhà báo hiện đại, nên người đọc cần đối chiếu với công trình Hán Nôm chuyên sâu.

Cái chết của hai cha con

Tháng 10 năm 979, Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn bị hại^[1]. Chính sử chép thủ phạm là Đỗ Thích, người nhờ điềm sao sa vào miệng mà nảy ý giết vua, sau đó bị Nguyễn Bặc bắt chém^[2]. Báo Pháp luật ghi rằng nhiều nhà nghiên cứu không tin lời giải thích đơn giản ấy. Tiến sĩ Đinh Công Vĩ cho rằng có kẻ chủ mưu đặt Đỗ Thích vào bẫy; ông Nguyễn Văn Son hỏi vì sao một hoạn quan nhỏ lại có thể một mình ra tay với hai cha con đều dày dạn võ nghệ; tác giả Lê Văn Siêu đưa ra giả thiết Đỗ Thích là gián điệp nhà Tống^[2]. Mỗi giả thiết đều chưa có chứng cứ trực tiếp, vì vậy việc ai đứng sau vụ án vẫn là điều còn tranh luận.

Nên đọc thế nào?

Đinh Liễn hiện ra trong sử sách ở nhiều vai: con tin ở Cổ Loa, sứ giả sang Tống, người anh gây ra cái chết của em và sau đó dựng cột kinh sám hối. Các sự việc chính được nhiều nguồn nhắc, nhưng chi tiết về động cơ, về việc ai đi sứ năm 972 hay ai được Tống phong năm 975 và về thủ phạm cái chết của hai cha con còn khác nhau giữa sử liệu và các nhà nghiên cứu. Bài này vì vậy ghi theo từng nguồn, không chọn một lời giải thích duy nhất.