Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ (Hoa Lư, Ninh Bình)

Cột đá trước sân chùa

Chùa Nhất Trụ, còn gọi là chùa Một Cột, nằm ở thôn Yên Thành, xã Trường Yên, trong khu di tích Cố đô Hoa Lư (Ninh Bình), cách đền vua Lê Đại Hành khoảng 100 mét về phía bắc^[1]. Cục Di sản văn hóa ghi rằng chùa tương truyền khởi dựng từ thế kỷ X và nổi bật nhất trong số cổ vật là cột kinh bằng đá dựng ở sân chùa năm 995^[4]. Danh mục bảo vật quốc gia cũng ghi niên đại năm 995, thời vua Lê Đại Hành: Báo Quốc tế đưa tin ngày 24/12/2015 rằng Thủ tướng Chính phủ đã công nhận 25 bảo vật quốc gia (đợt 4), trong đó có cột kinh Phật chùa Nhất Trụ^[3]. Báo Pháp luật cho đây là hiện vật đầu tiên ở Ninh Bình được công nhận bảo vật quốc gia^[1].

Cấu tạo

Cột cao 4,16 m, nặng khoảng 4,5 tấn, gồm sáu bộ phận chồng lên nhau theo phương thẳng đứng: tảng đế vuông, đế tròn có vòng cánh sen, thân bát giác, thớt, đấu hình hoa sen tám cánh và đỉnh^[1][2]. Các bộ phận ghép bằng mộng và ngõng, không dùng chất kết dính, nhưng vẫn đứng vững hơn nghìn năm, tuy nay cột nghiêng về phía bắc khoảng 7 cm so với trục thẳng đứng^[2]. Theo Báo Pháp luật, tảng đế dưới cùng gần vuông, mỗi chiều 140 cm, dày 30 cm, còn vòng cánh sen quanh đế tròn gồm 22 cánh đơn; ông Đặng Công Nga, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Ninh Bình khi ấy, nhận xét đó là những cánh sen xuất hiện sớm nhất trong kiến trúc nghệ thuật Việt Nam^[1]. Về chất liệu, nghiên cứu của Ban quản lý quần thể danh thắng Tràng An được Báo Đại Đoàn Kết dẫn lại cho rằng cột làm từ đá vôi có hóa thạch san hô, hình thành cách đây khoảng 260–345 triệu năm; còn nhà nghiên cứu Trương Đình Tưởng cho rằng đá có thể do Lê Hoàn đưa từ Thanh Hóa ra, một ý kiến chưa được kiểm chứng^[2].

Văn khắc: bao nhiêu chữ còn đọc được?

Trên tám mặt thân cột khắc chữ Hán, ước khoảng 2.500 chữ; hai bài báo đều nói phần lớn đã mờ nhưng đưa ra hai con số rất khác nhau về phần còn đọc được. Báo Pháp luật nói còn khoảng 1.200 chữ có thể đọc hoặc nhận dạng, trong khi nửa dưới và ba mặt phía trên mờ hoàn toàn^[1]. Báo Đại Đoàn Kết, dẫn ông Trương Đình Tưởng, cho biết chữ Hán lẫn chữ Phạn chỉ còn sót lại 240–250 chữ^[2]. Hai số liệu có thể do cách đếm "đọc được" và "nhận dạng được" khác nhau, và bài này không phán xét con số nào đúng.

Về nội dung, theo trụ trì chùa, văn tự gồm ba phần là kệ, kinh và lạc khoản; phần kinh là Kinh Thủ Lăng Nghiêm và Kinh Đà La Ni^[1]. Dòng lạc khoản có chữ "đệ tử Thăng Bình hoàng đế", tức tôn hiệu của Lê Hoàn, nên theo nhà nghiên cứu Phạm Thị Lan Anh được Báo Pháp luật dẫn, các nhà khảo cổ nhất trí rằng vua Lê Đại Hành cho dựng cột năm 995^[1]. Báo Đại Đoàn Kết thêm rằng theo lạc khoản, cột dựng sau khi nhà vua đánh thắng quân Tống, khi đất nước đã yên ổn^[2].

Đỉnh cột: sen hay hồ lô?

Phần chóp là chỗ các nguồn khác nhau rõ nhất. Báo Pháp luật cho biết chóp trên cùng đã mất; căn cứ vào chóp của các cột kinh do Đinh Liễn dựng, các nhà khoa học đoán định chóp là một hồ lô thóp bụng cao khoảng 80 cm^[1]. Báo Đại Đoàn Kết lại mô tả đỉnh là một hoa sen cao 75 cm; ông Trương Đình Tưởng cho biết bông sen trên đỉnh đã biến mất khoảng năm 1976–1977, sau đó ngành văn hóa tỉnh phục dựng bằng hình hồ lô mà ông cho là phản cảm^[2]. Như vậy hình dáng đỉnh hiện nay là kết quả của phục dựng, và người đọc nên coi cả hai cách mô tả như các ý kiến chưa thống nhất.

So với các cột kinh thời Đinh

Cột kinh Nhất Trụ cao hơn hẳn các cột kinh tìm thấy ở Hoa Lư, vốn đều thấp hơn 1 mét theo Báo Pháp luật; cấu tạo cũng sáu phần nhưng không có hàng cánh sen dưới cùng^[1]. Ông Trương Đình Tưởng cho rằng cột này là độc bản, dựng 16 năm sau khi Đinh Liễn dựng hàng trăm cột kinh, và là cột kinh duy nhất còn đứng do chính nhà vua cho tạo tác^[2]. Số lượng cột kinh đã tìm thấy cũng được các bài báo kể khác nhau: gần 20 cột kể từ năm 1963 theo Báo Pháp luật, còn ông Tưởng nói trên 40 cột được khai quật khi đào sông Hoàng Long vào khoảng 1960–1961^[1][2]. Sự khác biệt này không ảnh hưởng đến cột Nhất Trụ nhưng cho thấy các số liệu về cột kinh Hoa Lư nên được đối chiếu với hồ sơ chính thức.