Cặp long sàng đá ở đền vua Đinh Tiên Hoàng (Hoa Lư, Ninh Bình)

Hai sập đá trước đền vua Đinh

Long sàng, còn gọi là sập đá hay sập thờ, là đồ tế khí đặt trong không gian thờ tự. Ở đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, nằm trong khu di tích Cố đô Hoa Lư (Ninh Bình), có hai chiếc: một chiếc đặt trước nghi môn ngoại và một chiếc ở sân rồng, sát thềm bái đường^[1][5]. Báo Ninh Bình mô tả mặt sập hình chữ nhật, có gờ chỉ chạy quanh, chạm nổi hình rồng cuộn; hầu hết sập đá trong các nơi thờ của người Việt có mặt trơn và phẳng, còn ở đây mặt sập là một bức chạm hoàn chỉnh^[2]. Theo bài nghiên cứu của nhóm tác giả Lê Thị Bích Thục, Lương Thị Tú và Phạm Thị Loan, cặp sập được các nghệ nhân dân gian tạo hình trên những tảng đá xanh nguyên khối, và vào những dịp lễ lớn là nơi dâng lễ lên nhà vua^[1].

Rồng "có bàn tay"

Nét lạ nhất nằm ở hình rồng: ba trong bốn chi được chạm thành cánh tay người, bàn tay túm lấy sừng, bờm hoặc râu khiến thân rồng như bị vặn xoắn, bụng ngửa lên^[1][3]. VietnamPlus nhắc đây là hình tượng rồng mang bàn tay phụ nữ, hiếm thấy trong điêu khắc Việt Nam^[5]. Quanh diềm là hoa lá và những con vật bình thường như tôm, cá, chuột, chồn, chim, bố trí không đối xứng, tạo cảm giác dân dã đặt cạnh uy quyền của rồng^[1]. Báo Ninh Bình thêm rằng gờ chỉ quanh mặt sập giữ nước mưa; sau cơn mưa, các đường chạm lên nét và hình rồng như bơi trong nước, nên rồng được hiểu là "rồng nước" gắn với nền nông nghiệp lúa nước^[2][3].

Kích thước và công nhận bảo vật

Bài nghiên cứu dẫn hồ sơ khoa học của Sở Văn hóa và Thể thao Ninh Bình cho biết chiếc ở sân rồng có mặt dày 18 cm, dài 188 cm, rộng 138 cm, chân đế ghép từ chín khối đá, nặng khoảng hai tấn; chiếc trước nghi môn ngoại nặng khoảng 1,5 tấn^[1][3]. Ngày 25 tháng 12 năm 2017 Thủ tướng Chính phủ công nhận hai long sàng là bảo vật quốc gia theo Báo Ninh Bình, còn các bài khác chỉ ghi "cuối năm 2017"^[3][4]. Hiện cặp sập do Trung tâm Bảo tồn Di tích lịch sử – văn hóa Cố đô Hoa Lư quản lý, có rào chắn và camera giám sát^[1].

Niên đại: vua Đinh ở thế kỷ X, sập đá ở thế kỷ XVII

Điều cần phân biệt là đền thờ một vị vua của thế kỷ X nhưng long sàng không phải hiện vật thời Đinh. Theo bài nghiên cứu, đền được dựng sau khi triều Lý dời đô, đến đầu thế kỷ XVII được xây lại, và hai văn bia ghi các đợt trùng tu lớn thời Lê Trung hưng vào năm 1608 và 1696; từ đó tác giả cho rằng cặp long sàng có thể được tạo tác trong khoảng 1608–1696, một suy luận chứ không phải niên đại ghi trực tiếp trên hiện vật^[1]. Các nguồn báo chí chia nhỏ hơn nhưng không hoàn toàn khớp nhau. Bài năm 2021 của Báo Ninh Bình cho rằng chiếc trước nghi môn ngoại do triều đình Lê chế tác vào năm 1608, còn chiếc trước bái đường do dân Trường Yên công đức vào cuối thế kỷ XVII (1696)^[2]. Bài năm 2018 của chính tờ báo này lại đặt chiếc trước nghi môn ngoại vào khoảng 1599–1608 và nhắc một chiếc khác được các nhà nghiên cứu phỏng đoán là do nhân dân Trường Yên làm vào khoảng 1696^[3]. Nhân Dân và VietnamPlus chỉ nêu chung là thế kỷ XVII^[4][5].

Ý nghĩa của những "cánh tay"

Câu hỏi vì sao người thợ chạm chi rồng thành cánh tay chưa có lời đáp chắc chắn. Nhóm tác giả bài nghiên cứu thừa nhận đây vẫn là điều bí ẩn: có thể là sự phá cách ngẫu nhiên, cũng có thể mang hàm ý lịch sử mà chưa đủ cứ liệu để giải mã^[1]. Báo Ninh Bình năm 2018 dẫn ông Nguyễn Cao Tấn, khi đó là Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh, đưa ra một hướng khác: hình tay mềm mại và dáng sư tử chân thực gợi ảnh hưởng của mỹ thuật Chăm Pa, vốn giỏi diễn tả nét nữ tính qua thế tay^[3]. Đây là giả thuyết nghiên cứu, chưa phải kết luận chung. Hai cách hiểu cùng tồn tại, và người đọc nên coi những cách giải thích về biểu tượng này là ý kiến.