Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Nghệ thuật trình diễnSử liệuTỉnh, thành phố: Hồ Chí MinhTây NinhCà MauDân tộc: Kinh

Nhạc lễ Nam Bộ: dàn nhạc của cúng đình, tang lễ và cội nguồn của đờn ca tài tử

Nhạc lễ Nam Bộ là loại nhạc phục vụ cúng đình, tế lễ, đám tang và lễ thức tôn giáo. Bài nêu cội nguồn theo bước Nam tiến, thành phần dàn nhạc, bảy bài lớn, vai trò trong nghi lễ ở Bạc Liêu, Tây Ninh và mối quan hệ với đờn ca tài tử.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Hai chiếc trống đỏ đặt trên giá, phía trước là bàn lễ có đèn cầy, hương và bộ ấm chén; phía sau nhiều người mặc áo lễ xanh, vàng và áo dài xanh lá đứng trong gian thờ.
Trống chiến trong dàn nhạc lễ Nam Bộ, theo mô tả của người tải ảnh lên Commons (chụp ngày 14/2/2025). Commons không ghi địa điểm; ảnh chỉ minh họa nhạc cụ và không gian nghi lễ, không cho biết đây là cúng đình hay lễ nào.Trúc Đồng, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Khái quát

Nhạc lễ Nam Bộ là loại nhạc phục vụ nghi lễ: cúng đình, tế lễ, đám tang, giỗ chạp và các lễ thức Phật giáo, Cao Đài. Theo Trần Văn Khê, do La Thanh Việt dẫn lại, đây là nhạc gắn với nghi lễ và tôn giáo, thường chỉ có bản đờn, không kèm lời ca như nhạc tài tử[3]. Báo Sài Gòn Giải Phóng (2005) mô tả nhạc lễ dựa trên triết lý phương Đông: năm âm ứng với ngũ hành, nhịp ngoại và nhịp nội ứng với âm dương[1].

Nguồn gốc theo bước chân lưu dân

Các nguồn đều cho rằng nhạc lễ vào Nam cùng làn sóng khai hoang. Theo báo Sài Gòn Giải Phóng, vua chúa dùng nhạc lễ khi đón sứ thần hay đại lễ, dân gian dùng trong cúng bái, tế lễ, đám tang; các nghệ nhân đi Nam đã mang theo và biến đổi cho hợp vùng đất mới[1]. Báo Tây Ninh thêm rằng nhạc lễ tiếp thu nhạc cung đình qua các thầy là quan nhạc triều Nguyễn, tiêu biểu là Nguyễn Quang Đại (Ba Đợi), được tôn là hậu tổ của nhạc lễ và nhạc tài tử[4].

Ở Bạc Liêu, La Thanh Việt nêu vai trò của nghệ nhân Nhạc Khị và sư Nguyệt Chiếu[3]; bài tổng thuật hội thảo năm 2007 của Trần Phước Thuận ghi rằng sư Nguyệt Chiếu góp công hệ thống bảy bản Bắc lớn, làm nền cho nhạc lễ cổ truyền và việc chấn hưng nhạc lễ Phật giáo Nam Bộ[5]. La Thanh Việt còn viết nhạc lễ có từ thời Lý (năm 1121), nhưng không dẫn sử liệu nên mốc này chưa được kiểm chứng[3].

Dàn nhạc

Theo La Thanh Việt, thuở đầu dàn nhạc lễ khá đồ sộ với bộ gõ (trống chiến, trống cái, bạc lớn nhỏ, mõ), bộ vỗ (trống cơm, trống bồng), bộ hơi (kèn đại, kèn trung, kèn tiểu), bộ kéo (đờn cò, đờn gáo) và bộ gảy (kìm, sến, tranh, độc huyền). Về sau dàn nhạc được tinh gọn: thường chỉ còn nhạc cụ gảy, gõ và dây kéo, dùng song lang giữ nhịp thay trống nhạc và kèn. Ban nhỏ như vậy được gọi là nhóm "đờn cây"[3].

Nghệ nhân Phan Văn Nhứt (Tám Nhứt, Gò Vấp), khi báo Sài Gòn Giải Phóng đến thăm năm 2005, kể được tên và vai trò của 19 loại nhạc cụ như trống nhạc, trống cơm, trống bồng, mõ, phệch, đờn cò, đờn gáo, đờn kìm, kèn, chập, bạt[1]. Nghệ nhân Đoàn Văn Sang (Gò Dầu, Tây Ninh) sử dụng thêm kèn thau, đờn sến, đờn bầu, trống chiến, trống cái, song lang, mõ sừng trâu[4].

Bài bản

Nòng cốt của nhạc lễ là bảy bài lớn: Xàng xê, Ngũ đối thượng, Ngũ đối hạ, Long đăng, Long ngâm, Vạn giá, Tiểu khúc, kèm các bài Nam như Nam xuân, Nam ai, Đảo ngũ cung[2][3]. Báo Tây Ninh đặt chúng trong hệ 20 bài tổ của cổ nhạc Nam Bộ (sáu bản Bắc, ba bài Nam, bốn bài Oán, bảy bài lớn); bảy bản Hạ dùng trong tế lễ, mang tính trang nghiêm[4]. Cách xếp điệu thức khác nhau: La Thanh Việt gọi là "bảy bài Bắc lớn", báo Tây Ninh xếp vào điệu Hạ.

Trong cúng đình, tang lễ và nghi lễ tôn giáo

La Thanh Việt cho biết nhạc lễ dùng phổ biến trong cúng kiến, tang ma, giỗ chạp ở tư gia và hát cúng ở đình làng. Năm 1930, nghệ nhân Nhạc Khị cùng sư Nguyệt Chiếu lập ban nhạc lễ đầu tiên ở Bạc Liêu, chuyên đờn cúng đình, ma chay, tế lễ. Tác giả nhận xét rằng khi viết bài, hầu như đám cúng đình hay đám tang nào ở Bạc Liêu cũng có nhạc lễ[3].

Ở Tây Ninh, nhạc lễ có mặt trong lễ thức dân gian và tôn giáo, như lễ vía Linh Sơn Thánh Mẫu trên núi Bà Đen (di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019), nơi ban nhạc của nghệ nhân Đoàn Văn Sang phụ trách phần nhạc[4]. Ông nhấn mạnh ban nhạc phải ăn ý với lễ sư; trong bóng rỗi, nhạc công cần hiểu tiếng trống lệnh để biết khi nào cô bóng đổi điệu và hòa theo các điệu Nam xuân, Nam ai, Nam chạy, Nam đảo[4].

Quan hệ với đờn ca tài tử

Theo Đặng Hoành Loan (Viện Âm nhạc), nhạc đờn khởi đầu từ lối chơi đờn cây của các thầy đờn nhạc Lễ và hát bội vào nửa cuối thế kỷ XIX, với nhạc mục là các bản của hai loại nhạc ấy. Sau đó người ta đặt lời ca vào lòng bản; các nhạc quan triều Huế theo phong trào Cần Vương vào Nam cũng mang theo kiến thức nhạc lễ cung đình[2].

La Thanh Việt chỉ ra sự khác nhau: nhạc lễ chủ yếu hòa đờn, phục vụ tế lễ nghiêm túc và là nghề kiếm sống; đờn ca tài tử có phần ca, thiên về "giúp vui" trong cộng đồng. Phần lớn bài bản nhạc lễ là bản tổ của tài tử, và ở Bạc Liêu, ban nhạc lễ thêm người ca đã dần thành ban đờn ca tài tử[3].

Truyền dạy và mai một

Ông Tám Nhứt học nhạc lễ từ năm 14 tuổi với nghệ nhân Chính Láo ở Cần Đước (Long An cũ, nay thuộc Tây Ninh); con trai ông là Phan Nhất Dũng nối nghề[1]. Nghệ nhân Đoàn Văn Sang truyền dạy theo lối "cầm tay chỉ việc"[4]. La Thanh Việt ghi nhận mặt trái: một số ban diễn tấu tùy tiện, bị thương mại hóa, còn nghề gia truyền nên dễ mai một[3].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Ngọc Diễm, Một đời họa nhịp trống đàn, Báo Sài Gòn Giải Phóng, 2005

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  2. [2]

    Đặng Hoành Loan, Nghệ thuật Đờn ca Tài tử Nam Bộ Việt Nam, Viện Âm nhạc (vienamnhac.vn), 2015

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  3. [3]

    La Thanh Việt, Mối quan hệ giữa đờn ca tài tử và nhạc lễ cổ truyền Nam Bộ, Phật giáo Bạc Liêu (phatgiaobaclieu.com), 2008

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8

  4. [4]

    Phí Thành Phát, Nghệ nhân Đoàn Văn Sang với niềm đam mê nhạc lễ Nam bộ, Báo Tây Ninh, 2023

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  5. [5]

    Trần Phước Thuận, Sư Nguyệt Chiếu với sự nghiệp nhạc lễ cổ truyền Nam Bộ, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5(64), 2007, 2007

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót