Hát Quảng (Việt kịch) của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh: đoàn ca kịch Chợ Lớn, tích tuồng và quan hệ với cải lương
Hát Quảng là ca kịch tiếng Quảng Đông do người Hoa ở Chợ Lớn duy trì. Bài nêu đoàn Thống Nhất, tích tuồng và phục trang, việc chuyển thể cải lương sang tiếng Quảng, quan hệ với cải lương Hồ Quảng, vai trò hội quán và nguy cơ mai một; ghi rõ chỗ nguồn gọi tên không thống nhất.
Có nguồn · 7

Hát Quảng là gì
Hát Quảng là cách người Việt gọi loại ca kịch hát bằng tiếng Quảng Đông của người Hoa; Người Đô Thị gọi nó là Việt kịch, đặt cạnh Triều kịch hát bằng tiếng Tiều[2]. UNESCO ghi danh năm 2009 loại hình sân khấu này của vùng nói tiếng Quảng Đông ở Quảng Đông, Quảng Tây (tên trong danh sách là Yueju opera) với bộ nhạc cụ dây và gõ, phục trang, hóa trang công phu, các màn võ dùng binh khí thật và vai văn võ sinh vừa phải hát vừa phải đánh[1]. Ở Việt Nam, cụm "hát Quảng" dễ lẫn với "cải lương Hồ Quảng", một thể của nghệ sĩ cải lương người Việt pha điệu Quảng[6]; bài này chỉ nói loại ca kịch do cộng đồng người Hoa nhóm Quảng Đông duy trì.

Đoàn hát và khán giả Chợ Lớn
Theo Người Đô Thị (2021), Chợ Lớn có hai đoàn ca kịch nổi tiếng là Đoàn ca kịch Thống Nhất Quảng Đông và Đoàn ca kịch Thống Nhất Triều Châu[2]. Tuổi Trẻ (2025) ghi Đoàn ca kịch Thống Nhất Quảng Đông – Triều Châu[3], còn Người Lao Động (2019) viết "trước đây" còn có đoàn Ca kịch Thống Nhất Quảng Triều biểu diễn thường xuyên ở Sài Gòn, Chợ Lớn và các tỉnh[7]. Cách gọi giữa các bài không khớp nên chưa rõ đoàn gồm hai bộ phận hay là một đoàn chung. Ông Lư Chấn Lệ, Hội quán Tuệ Thành (hội quán của người Quảng Đông), nói hội quán tiếp xúc với đoàn từ khi đoàn thành lập năm 1976 và từ năm 1990 nhận bảo trợ[2].
Bà Trương Tứ Muối cho rằng đoàn Quảng Đông hút khách hơn vì ở Chợ Lớn, người Tiều, Hải Nam, Hẹ đều nghe hiểu tiếng Quảng, và một đêm diễn thường có nhiều trích đoạn, có cả tân cổ; đoàn hát Tiều thường diễn trọn một vở nên khó hơn với người không nói tiếng Tiều[2].
Tích tuồng và phục trang
Các vở đầu tiên lấy từ tích xưa của Trung Hoa như Tiết Đinh San, Mộc Quế Anh, Tiết Nhơn Quý, Quách Tử Nghi, Phụng Nghi Đình[2]. Hóa trang tuồng cổ theo kiểu gần Kinh kịch, còn vở xã hội thì hóa trang theo lối đời thường[2]. Phục trang nhiều bộ do nghệ sĩ và khán giả mến mộ tự thêu, đính cườm; một bộ áo tướng quân được kể là mất hơn ba tháng may[2].
Quan hệ với cải lương
Quan hệ này đi hai chiều. Với hát Quảng, khi gắn bó lâu năm với khán giả bản địa, các đoàn người Hoa tiếp nhận cải lương và diễn thêm các vở như Lý Thường Kiệt, Tô Ánh Nguyệt, Đời cô Lựu, Tấm Cám[2]. Bà Hoàng Thúy Hà, phó trưởng đoàn, góp phần chuyển kịch bản cải lương sang tiếng Quảng Đông như Tô Ánh Nguyệt, Đời cô Lựu, Câu thơ yên ngựa, Nhiếp chính Ỷ Lan, Tấm Cám, Thoại Khanh Châu Tuấn[3]. Chiều ngược lại, một trang chuyên về cải lương kể rằng giữa thập niên 1950 đến đầu thập niên 1960, một số nghệ sĩ cải lương tìm đến các gánh hát người Hoa ở Chợ Lớn mua phục trang, học nhịp trống và vài điệu hát Quảng Đông để pha vào tuồng, về sau thành cải lương Hồ Quảng[6]. Đây là bài giới thiệu của trang web, nên bài này chỉ coi là một cách kể, chưa phải nghiên cứu có kiểm chứng.
Sân diễn, hội quán và khó khăn
Một bài trên mạng cải lương cho biết rạp hát, "hí viện" diễn tuồng cổ của người Hoa xuất hiện ở Nam Bộ từ thế kỷ XX, do thành viên các đoàn hí kịch người Hoa lưu diễn ở Việt Nam rồi ở lại lập gánh; trước năm 1975, Chợ Lớn được xem là nơi tập trung phim tiếng Hoa và tuồng hát[5]. Đoàn thường diễn vào các dịp lễ, năm mới, rằm tháng Giêng, rằm tháng Tám và những ngày trọng đại[2]. Nguồn này chủ yếu nhắc tới Triều Châu và Hải Nam; phần về Quảng Đông chỉ có một câu nói người Việt mê cổ kịch Quảng Đông thường lấy tuồng Hoa cải hóa thành Việt kịch, chưa rõ cụ thể[5].
Khó khăn khá rõ. Tuổi Trẻ ghi khoảng 20 năm nay đoàn diễn miễn phí tại hội quán, trung tâm văn hóa, thiếu địa điểm diễn và cần kịch bản mới để thu hút khán giả trẻ[3]. Nghiên cứu của Trần Hồng Liên (2015) cho thấy hậu quả lan ra ngoài thành phố: đa số miếu Bà ở Tây Nam Bộ từng mời đoàn từ Thành phố Hồ Chí Minh về diễn ngày vía; khi đoàn vắng bóng, có nơi như miếu Thiên Hậu ở Cái Nước (Cà Mau) chuyển sang mời hát bội của người Việt[4]. Tuổi Trẻ năm 2025 lại mô tả đoàn vẫn biểu diễn, nguồn không giải thích khác biệt giữa hai thời điểm[3]. Người Đô Thị (2021) cũng ghi mối quan tâm giảm sút trong khoảng mười năm trở lại, dù nghệ sĩ vẫn giữ nghề[2].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Yueju opera (Cantonese opera), UNESCO – Intangible Cultural Heritage, Representative List (ghi danh 2009), 2009
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
- [3]
Nghệ sĩ lão thành âm thầm đưa nghệ thuật múa, tuồng cổ tiếp cận giới trẻ, Báo Tuổi Trẻ (tuoitre.vn), đăng 22/7/2025, 2025
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Trần Hồng Liên, Thiết chế văn hóa tâm linh qua tục thờ Thiên Hậu của người Hoa ở Tây Nam Bộ: truyền thống và biến đổi, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 2 (2015), tr. 102–116, 2015
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
Rạp xưa ở Sài Gòn - Chợ Lớn, Cổng thông tin cải lương Việt Nam (cailuongvietnaminfo.com), đăng 13/8/2023, 2023
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
- [6]
Cải lương Hồ Quảng - Nghệ thuật kết tinh từ nghệ thuật, Nguyệt Cầm.VN (nguyetcam.vn), đăng 4/2/2023, 2023
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
- [7]
Hoàng Kim, Ấn tượng cải lương Việt với Triều kịch Quảng Đông, Báo Người Lao Động (phunu.nld.com.vn), đăng 5/3/2019, 2019
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót