Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Nghệ thuật trình diễnSử liệuTỉnh, thành phố: Khánh HòaĐồng NaiHồ Chí MinhTây NinhĐồng ThápAn GiangDân tộc: Kinh

Múa bóng rỗi trong lễ cúng Bà ở Nam Bộ

Bóng rỗi là diễn xướng nghi lễ trong tục thờ nữ thần ở Nam Bộ, gồm hát rỗi, múa bóng và chặp Địa - Nàng. Bài nêu giả thuyết nguồn gốc từ Xóm Bóng (Nha Trang), trình tự dâng bông, dâng mâm, người diễn và nguy cơ mai một.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Toàn cảnh về đêm một khu miếu có mái ngói nhiều tầng thắp đèn vàng; sân và đường quanh miếu chật người, phía dưới là đoàn rước mang cờ và kiệu, trời xanh thẫm.
Ảnh minh họa, không phải cảnh múa bóng rỗi: lễ hội Vía Bà Chúa Xứ ở Núi Sam (Châu Đốc, An Giang), ảnh chụp năm 2024 (theo mô tả trên Wikimedia Commons).HuyNguyen49, CC0, qua Wikimedia Commons · CC0 · Nguồn ảnh

Khái quát

Bóng rỗi là loại diễn xướng nghi lễ gắn với tục thờ nữ thần ở Nam Bộ, thường gọi chung là "Bà": Bà Chúa Xứ, Bà Ngũ Hành, Bà Hỏa, Bà Thủy, Cô Hồng, Cô Hạnh và các vị khác[1]. Theo Trần Diễm Thùy (2023), việc cúng Bà ở Tây Nam Bộ luôn có ba phần là hát rỗi, múa bóng và diễn chặp; vì gọi "hát bóng rỗi" hay "múa bóng rỗi" không bao quát được phần chặp, bà dùng thuật ngữ "diễn xướng Bóng rỗi"[1]. Chữ "bóng" và "rỗi" được giải thích khác nhau. Huỳnh Thanh Bình hiểu "bóng" là bóng vía, sinh hồn của người, còn "rỗi" là cứu vớt, giải tỏa những nặng nề tâm linh[2]; các cô bóng lại nói "rỗi" là câu mời thánh thần về dùng cơm[1].

Trần Diễm Thùy phân biệt hai dòng thờ nữ thần: dòng Tam phủ - Tứ phủ thực hành bằng hầu đồng, chầu văn, do người Việt đưa từ miền Bắc vào; và dòng thờ các bà mẹ, nữ thần chịu ảnh hưởng Chăm, đặc trưng bằng diễn xướng Bóng rỗi[1].

Nguồn gốc

Huỳnh Thanh Bình (Bảo tàng TP. Hồ Chí Minh) cho rằng hát bóng rỗi Nam Bộ có nguồn gốc từ Xóm Bóng ở Nha Trang, nơi đội nghệ nhân đảm nhận nghi lễ ở Tháp Bà và chịu ảnh hưởng nghi lễ của Ông Bà Bóng Chăm; theo các đợt Nam tiến, hát múa bóng rỗi lan vào cực Nam Trung Bộ và Nam Bộ[2]. Dương Thanh Tùng (2019), dẫn Nguyễn Hữu Hiếu, cũng nhìn đây là kết quả giao thoa Việt - Chăm, trong đó người Việt Việt hóa điệu múa của bà bóng Pajao người Chăm[3]. Thư tịch sớm nhất được Huỳnh Thanh Bình nêu là Gia Định thành thông chí đầu thế kỷ XIX, chép việc người Gia Định tin đồng bóng và kính nữ thần[2]. Về thời điểm, PGS Phan Thị Yến Tuyết nói bóng rỗi xuất hiện ở miền Nam vào thế kỷ XIX[5]. Đó là các giả thuyết của giới nghiên cứu, chưa thành kết luận thống nhất.

Trình tự một buổi cúng

Theo Trần Diễm Thùy, một buổi cúng ở miễu thường có các phần sau[1]:

  • Khai tràng: dàn nhạc diễn tấu mở đầu, dùng chiêng, trống cái, đàn nhị, kèn thau, sanh cái.
  • Chầu mời, thỉnh tổ: các cô bóng thay nhau hát ba chặp bài mời, chia thành năm loại là bài Bà, Ông, Cô, Cậu, Chiến sĩ.
  • Phước lộc: trò diễn chịu ảnh hưởng nghi thức xây chầu, đại bội trong lễ Kỳ yên ở đình.
  • Dâng bông, dâng mâm: cô bóng đặt tộ bông hoặc chiếc mâm có mô hình tháp lên đầu rồi múa, quay, lật, chuyền. Mâm vàng dành cúng Bà, mâm bạc cúng Ông, mâm ngũ sắc cúng Ngũ Hành nương nương.
  • Múa đồ chơi (tạp kỹ): những màn gần xiếc như múa ghế, khạp da bò, dao phay, cọng lá dừa gắn muỗng.
  • Chặp Địa - Nàng: tiết mục hài giữa ông Địa và nàng Tiên, nhiều ứng tác, ngày xưa có thể kéo dài hai đến năm giờ.
  • Bán lộc và an vị: phát trầu cau, lộc Bà rồi hát "rỗi tống" khi các bà an vị.

Không phải miễu nào cũng làm đủ. Theo tác giả, cúng ở miễu thường chỉ gồm rỗi chầu mời, dâng bông, dâng mâm, múa đồ chơi và bán lộc; chặp Địa - Nàng hiện còn ít vì tốn kinh phí. Riêng ở miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam (Châu Đốc), nghi thức theo lối tế thành hoàng như túc yết, xây chầu, đại bội, không theo lệ trên[1].

Người diễn và nơi diễn

Người diễn được gọi là cô bóng hoặc bà bóng; theo Trần Diễm Thùy, họ có thể là nữ, nam hoặc người ái nam ái nữ, và bà xem diễn xướng này là nghệ thuật giàu nữ tính[1]. Bóng rỗi diễn trong lễ cúng ở miễu dịp vía Bà hay cầu an và trong lễ cúng tạ trang tại gia đình[1]. Đại Đoàn Kết (2017) kể du khách có thể xem một số tiết mục ở Núi Sam, miếu Bà Chúa Xứ Châu Đốc, Thiên Hậu cổ miếu, đình Tân Lân (Đồng Nai) và chùa Bà (Bình Dương)[4]. Tháng 5/2017, một liên hoan ở Đồng Nai có 50 nghệ nhân của 8 đội từ TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bình Dương, Bến Tre, Long An và Tiền Giang[5].

Mai một và bảo tồn

Các nguồn cùng nói về nguy cơ mai một. Trần Diễm Thùy nêu việc truyền nghề theo lối "cầm tay chỉ việc", kỹ thuật mất theo nghệ nhân lớn tuổi, một số người "chạy show" ở đám cưới, đám ma với các màn tạp kỹ không còn tính nghi lễ; bà cũng cho biết bóng rỗi từng bị coi là mê tín và bị cấm trong thời gian dài, và chính quyền 13 tỉnh, thành Tây Nam Bộ có cách nhìn khác nhau về loại hình này[1]. Năm 2017, ông Huỳnh Văn Tới nói nghệ nhân loại hình này còn rất hiếm, đếm được trên đầu ngón tay[4]. Các chuyên gia đề xuất đưa bóng rỗi vào du lịch văn hóa quanh các miếu Bà, mở lớp dạy nghề và tổ chức thêm liên hoan[4][5]. Trần Diễm Thùy cũng cảnh báo hướng chạy theo thị trường có thể làm lệch loại hình, chẳng hạn xen ảo thuật vào buổi diễn[1].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Trần Diễm Thùy, Nhận diện nghệ thuật Diễn xướng Bóng rỗi ở miền Tây Nam Bộ, Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, tập 12, số 6, tr. 99-110, 2023

    ISBN/DOI: 10.52714/dthu.12.6.2023.1120 · Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10

  2. [2]

    Huỳnh Thanh Bình, Tìm về nguồn cội của hát Bóng rỗi Nam Bộ, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, tập 14, số 11, tr. 30-37, 2017

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  3. [3]

    Dương Thanh Tùng, Tín ngưỡng nữ thần ở Sa Đéc nhìn từ đức tin và thực hành nghi lễ, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Văn Hiến, tập 6, số 3, 2019

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  4. [4]

    Thành Luân, Múa bóng rỗi cần được bảo tồn, Báo Đại Đoàn Kết, 2017

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  5. [5]

    The quest to preserve 'bóng rỗi', Báo Việt Nam News (Vietnam News), 2017

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót