Phương ngữ Nghệ Tĩnh (tiếng Nghệ): thanh điệu, ngữ âm và từ vựng

Vị trí trong các vùng phương ngữ

Xứ Nghệ gồm Nghệ An và Hà Tĩnh, và tiếng nói ở đây được coi là một nét bản sắc của vùng, thường gọi là tiếng Nghệ hay Nghệ ngữ^[2]. Trong cách phân vùng mà trang ngonngu.net (2007) trình bày, Nghệ Tĩnh thuộc phương ngữ Trung. Phương ngữ này được chia thành ba vùng nhỏ theo thanh điệu: Thanh Hóa, Nghệ Tĩnh và Bình Trị Thiên. Thanh Hóa lẫn thanh hỏi với thanh ngã, còn các thanh khác giống phương ngữ Bắc; Bình Trị Thiên không phân biệt hỏi với ngã và gần Nghệ Tĩnh về điệu tính. Dải tiêu biểu của Trung Bộ được nêu là từ Nghệ Tĩnh đến sông Bến Hải. Phương ngữ Trung có 23 phụ âm đầu, nhiều hơn phương ngữ Bắc ba âm uốn lưỡi viết là s, r, tr^[1].

Thanh điệu

Đặc điểm thường được nêu đầu tiên là thanh điệu. Theo ngonngu.net, Nghệ Tĩnh không phân biệt thanh ngã với thanh nặng, và năm thanh hợp thành một hệ khác phương ngữ Bắc vì có độ trầm lớn hơn^[1]. Báo Hà Tĩnh (2023) mô tả hệ thanh điệu là không đầy đủ như tiếng phổ thông: thanh ngã thường được phát âm thành thanh nặng, một số thổ ngữ ở Nghi Lộc và Nghi Xuân chỉ có bốn thanh, có nơi chỉ ba thanh, và người nơi khác nghe thấy giọng "lơ lớ" vì khác biệt giữa các thanh không còn rõ. Bài này cũng ghi rằng khi nói, dấu hỏi và dấu ngã thường bị đọc thành dấu nặng, huyền hoặc sắc, nên đôi khi gây hiểu lầm với người vùng khác^[2]. Hai nguồn lệch nhau ở chi tiết (hệ năm thanh theo nguồn đầu; bốn hoặc ba thanh ở một số thổ ngữ theo nguồn sau); điều này có thể phản ánh việc mô tả ở hai cấp độ khác nhau, toàn vùng và từng thổ ngữ, và bài không phân xử.

Ngữ âm: phụ âm, vần và nguyên âm

PGS.TS Hoàng Trọng Canh (Đại học Vinh), được Báo Hà Tĩnh dẫn lời, cho rằng tiếng Nghệ tương ứng với tiếng toàn dân có quy luật nhưng khá phức tạp: phụ âm đầu biến đổi ít và chậm, phần vần phức tạp hơn, còn thanh điệu tương ứng chủ yếu ở thanh nặng và thanh ngang^[2].

Về nguyên âm và vần, Phan Xuân Phồn (2013) khảo sát cư dân thành phố Vinh và các vùng lân cận. Theo ông, vần anh, ach của tiếng toàn dân thường thành enh, ech trong tiếng địa phương, như canh – kenh, lành – lènh, sạch – sẹch; người Nghệ Tĩnh phân biệt được nguyên âm trong anh, ách với nguyên âm a trong mọi trường hợp. Ông cũng cho rằng người Nghệ Tĩnh có hai cách phát âm o và ô khác nhau thật sự, nhưng cách ghi bằng chữ viết thì còn phải bàn. Phần tóm tắt bằng tiếng Anh của bài nêu rằng nguyên âm đôi có xu hướng chuyển thành nguyên âm đơn, và sự phân biệt giữa nguyên âm dài với nguyên âm ngắn khá rõ^[3]. Ông còn chỉ ra hai bộ từ điển ghi khác nhau: Từ điển tiếng Nghệ Tĩnh (Trần Hữu Thung, Thái Kim Đỉnh, 1998) chỉ ghi vài từ như "trôốc", "moong" bằng ôô và oo, còn Từ điển tiếng địa phương Nghệ Tĩnh (Nguyễn Nhã Bản chủ biên, 1999) ghi nhiều âm tiết hơn theo lối này^[3].

Từ vựng và vốn từ nghề nông

Về từ vựng, Báo Hà Tĩnh cho rằng danh từ, đại từ, tính từ, động từ của tiếng Nghệ phong phú và khác biệt đến mức người Nghệ giao tiếp với địa phương khác thường phải "phiên dịch"; nhiều từ cổ đang mất dần và chỉ còn trong thành ngữ, tục ngữ, ca dao. Bài nêu ví dụ "trộ" (biến thể của "trận", như trộ mưa), các đại từ xưng hô tau, mi, hấn, ả, eng, các đại từ chỉ trỏ ni, nớ, tề và các từ để hỏi rứa, hè, mô^[2].

Nguyễn Thị Phước Mỹ (2020) thu thập 4.091 từ ngữ nghề nông ở Nghệ Tĩnh và phân loại theo cấu tạo: 473 từ đơn (11,57%), 3.404 từ ghép (83,2%), 60 từ láy (1,47%) và 154 ngữ định danh (3,76%). Tác giả cho rằng vốn từ này phản ánh cách canh tác riêng của vùng đất có địa hình dốc, đồng bằng nhỏ hẹp, đất cằn và khí hậu khắc nghiệt. Ví dụ có ló (lúa), gắt (gặt), bấng (bứng), dắm (dặm); một nông cụ có thể có nhiều tên, như ách còn được gọi là ạch, éc, éch, dù, ướng, ẹch; và từ gốc "ló" sinh ra hàng loạt tên giống lúa như ló chiêm, ló bắc thơm, ló hương thơm^[4].

Nghiên cứu và bảo tồn

Phan Xuân Phồn nhắc tới những người đã nghiên cứu khá toàn diện về phương ngữ này: Trần Hữu Thung, Thái Kim Đỉnh, Nguyễn Nhã Bản, Hoàng Trọng Canh, Phan Mậu Cảnh và Võ Xuân Quế; hai bộ từ điển nêu trên là tư liệu tham khảo chính^[3]. Về bảo tồn, bài của Báo Hà Tĩnh đề xuất đưa giờ học về Nghệ ngữ vào trường, tăng cường giữ gìn hát ru, ví giặm và ca trù, đồng thời khuyên người nói dùng từ toàn dân khi cần để tránh hiểu nhầm; bài cũng nêu rằng thổ âm nặng cản trở việc học ngoại ngữ, và một người được dẫn lời cho rằng dùng từ địa phương sai ngữ cảnh có thể nghe thô^[2]. Đây là quan điểm trong một bài báo, không phải kết quả nghiên cứu.