Phạm Ngũ Lão (1255–1320): từ người đan sọt ở Phù Ủng đến điện súy thượng tướng quân
Danh tướng nhà Trần quê Phù Ủng (Hưng Yên). Chính sử chỉ ghi ông là gia thần được Trần Hưng Đạo tiến cử; chuyện đan sọt là truyền khẩu. Bài nêu các chức tước, cuộc đánh Ai Lao, Chiêm Thành, bài thơ chép trong Toàn thư và việc thờ ở đền Phù Ủng.
Có nguồn · 7

Quê quán và xuất thân
Toàn thư chép Phạm Ngũ Lão là người xã Phù Ủng, huyện Đường Hào, vùng Thượng Hồng, mất vào tháng 11 năm Canh Thân (1320), thọ 66 tuổi ta; tính ngược, ông sinh năm 1255, khớp với năm sinh mà Mekong ASEAN, Đại Đoàn Kết (theo thần tích) và trang thông tin đối ngoại Hưng Yên ghi[1][4][6][7]. Sách kể rằng khi ông vừa quá hai mươi tuổi, Hưng Đạo đại vương thấy và lấy làm lạ, gả con nuôi, nhận làm gia thần, dạy dỗ rồi tiến cử[1]. Cương mục cũng gọi ông là gia thần của Quốc Tuấn, được gả con nuôi và tiến cử vì tài khí hơn người, rồi nhờ có công theo đánh quân Nguyên mà năm 1290 được giao quản quân Thánh Dực[2]. Gia phả theo bài của trang đối ngoại Hưng Yên cho ông là hậu duệ đời thứ tám của tướng Phạm Hạp thời Đinh; đây là thông tin từ gia phả, bài chưa kiểm được[6].
Giai thoại đan sọt
Mekong ASEAN kể, với cụm "tương truyền", rằng thuở trẻ Phạm Ngũ Lão ngồi bên đường làng vừa đan sọt vừa nghĩ việc nước. Hưng Đạo vương đi qua, ông mải đọc binh thư không tránh đường; một người lính lấy giáo đâm vào đùi mà ông vẫn ngồi yên. Hưng Đạo xuống ngựa, trò chuyện về binh thư, thấy tài nên cho băng vết thương rồi tiến cử, giao quản quân Cấm vệ[4]. Trong những đoạn về ông mà tôi đã đọc ở Toàn thư và Cương mục không có chuyện này[1][2]. Chính bài Mekong ASEAN cũng nói không xác định được nguồn riêng của câu chuyện; Đại Đoàn Kết và trang đối ngoại Hưng Yên chỉ nhắc rất ngắn[4][7][6]. Vì vậy bài coi đây là truyền thuyết, không phải sử liệu.
Các chức vụ và chiến dịch
Cương mục chép năm 1290, sau khi Thượng hoàng Thánh Tông mất, ông được cho quản quân Thánh Dực[2]. Theo Toàn thư, tháng 8 năm 1294, khi Thượng hoàng đánh Ai Lao và Trung Thành vương làm tiên phong bị vây, Phạm Ngũ Lão dẫn quân đến bất ngờ giải vây, được ban kim phù; năm 1297 ông đánh Ai Lao xâm lấn ở sông Chàng Long (撞龍), được ban vân phù; năm 1298 làm Hữu Kim ngô vệ đại tướng quân; năm 1299 làm thân vệ tướng quân, quản quân Thiên Thuộc ở phủ Long Hưng[1]. Năm 1301, ông đánh Ai Lao ở Mang Mai, được làm thân vệ đại tướng quân và ban quy phù; năm 1302 dẹp một người làm loạn, được làm điện súy và ban hổ phù[1]. Năm 1318, trong cuộc đánh Chiêm Thành do Huệ Vũ vương Quốc Chẩn chỉ huy, ông đánh vào sau lưng địch khi Lý Tất Kiến tử trận, được phong Quan nội hầu và ban phi ngư phù[1]. Khi mất, ông mang chức điện súy thượng tướng quân; vua nghỉ chầu năm ngày, một ân điển hiếm thấy[1].
Có chỗ lệch giữa các nguồn: Mekong ASEAN nêu ông được phong Hữu Kim ngô đại tướng quân năm 1290, trong khi Toàn thư và Cương mục đặt chức đó vào năm 1298; bài cũng ghi ông dự cả hai cuộc kháng chiến 1285 và 1288 và trận Bạch Đằng 1287, nhưng không dẫn sử sách cụ thể[4]. Phần Toàn thư tôi đã đọc không nêu tên ông trước năm 1290. Chi tiết nhỏ cũng khác nhau: năm 1318 Toàn thư viết ông quản quân Thiên Vũ, còn Cương mục viết Thiên Thuộc[1][3].
Con người và bài thơ
Toàn thư tả ông ham đọc sách, thích ngâm thơ, ít bận tâm đến chuyện võ nghệ nhưng quân ông chỉ huy luôn như "cha con một nhà", đánh đâu thắng đó; ông đối đãi tướng sĩ như người nhà, chia ngọt sẻ bùi, chiến lợi phẩm dồn vào quân kho, coi của cải nhẹ như không[1]. Sách này cũng kể năm 1312, khi Anh Tông thân chinh Chiêm Thành, Minh Hiến vương Úy bị vua quở và đuổi khỏi doanh trại, ông vẫn đón vào quân mình, nói thà chịu tội trái lệnh còn hơn để hoàng tử rơi vào tay địch; Toàn thư nhận xét hai người thân tình nhưng lễ nghi sơ sài: Minh Hiến dùng của cải che sự xuề xòa, còn Ngũ Lão vì lợi mà quên phận trên dưới[1].
Bài thơ được Toàn thư chép trong phần mất của ông: "Hoành sáo giang sơn kháp kỷ thu, / Tam quân tỳ hổ khí thôn ngưu. / Nam nhi vị liễu công danh trái, / Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu."[1] Hiểu thoáng ý: cầm giáo giữ non sông đã mấy mùa thu, ba quân khí thế nuốt trâu; nhưng trai chưa trả xong món nợ công danh thì nghe chuyện Vũ hầu cũng thấy thẹn. Toàn thư không đặt nhan đề; tên "Thuật hoài" là cách gọi về sau, chẳng hạn trong bài Mekong ASEAN (bài này còn nêu thêm một bài thơ khóc Trần Hưng Đạo)[4].
Thờ phụng ở Phù Ủng
Cương mục ghi dân làng lập đền thờ ông ngay tại nơi ở và chú rằng đền nằm ở xã Phù Ủng, huyện Đường Hào[3]. Vietnam+ cho biết ông được vua phong "Thượng đẳng phúc thần", đền lập trên nền nhà cũ, được xếp hạng di tích quốc gia năm 1988; lễ hội mở vào ngày 11 tháng Giêng âm lịch, ngày ông ra quân, kéo dài đến ngày 13[5]. Mekong ASEAN bổ sung rằng đền chính bị thực dân Pháp đốt năm 1948 và được khôi phục trong những năm 1986–1989; quần thể còn có lăng Phạm Tiên Công, đền Nhũ Mẫu, chùa Cảm Ân, đền Tĩnh Huệ (thờ con gái ông, mà theo Toàn thư từng là thứ phi vua Anh Tông rồi xin xuất gia)[1][4][7].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Chính biên quyển 8 (Trần kỷ), nguyên văn chữ Hán, mục năm Canh Dần 1290, Quốc sử quán triều Nguyễn (Wikisource tiếng Trung: 欽定越史通鑑綱目/正編/卷之八)
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [3]
Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Chính biên quyển 9 (Trần kỷ), nguyên văn chữ Hán, mục năm 1318 và 1320, Quốc sử quán triều Nguyễn (Wikisource tiếng Trung: 欽定越史通鑑綱目/正編/卷之九)
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
- [5]
M.N, Tưởng niệm 749 năm ngày Tướng quân Phạm Ngũ Lão ra quân đánh giặc giữ nước, Vietnam+ (Thông tấn xã Việt Nam), đăng 20/02/2024, 2024
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [6]
Cultural heritage of Phu Ung village, Trang thông tin điện tử tổng hợp Đối ngoại Hưng Yên (doingoaihungyen.vn, theo baohungyen.vn), đăng 16/02/2024, 2024
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [7]
N.A, Khai hội đền Phù Ủng thờ Phạm Ngũ Lão, Báo Đại Đoàn Kết, đăng 09/02/2025, 2025
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót