Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Lý – TrầnSử liệuTỉnh, thành phố: Hải PhòngThời kỳ: Lý – Trần

Mạc Đĩnh Chi: trạng nguyên khoa 1304 và những giai thoại đi sứ nhà Nguyên

Mạc Đĩnh Chi đỗ trạng nguyên năm 1304 đời Trần Anh Tông và đi sứ nhà Nguyên. Bài tách phần có trong Toàn thư, An Nam chí lược khỏi các giai thoại về danh hiệu "Lưỡng quốc Trạng nguyên", đồng thời nêu những chỗ nguồn lệch nhau về quê quán và số lần đi sứ.

Báo sai sót

Có nguồn · 7

Tượng gỗ sơn son màu đỏ nâu của một người đàn ông đội mũ đen, mặc áo rộng, ngồi xếp bằng, hai tay đặt trước bụng; trước tượng có đĩa táo và bát hương cắm hương đang cháy; bên phải có tấm bảng xanh đậm chữ vàng ghi tên ông.
Tượng thờ Mạc Đĩnh Chi (theo mô tả trên Wikimedia Commons, đặt ở chùa Dâu, Bắc Ninh; ảnh tải lên ngày 30/12/2012). Đây là tượng thờ do người đời sau tạo, không phải chân dung đương thời.Duyệt-phố, phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Quê quán và năm tháng

Đại Việt sử ký toàn thư có hai chi tiết về quê Mạc Đĩnh Chi. Mục năm 1304 chú rằng Đĩnh Chi là người Chí Linh[1]. Mục năm 1267 chép việc Trần Ích Tắc mở học đường, cấp ăn mặc cho văn sĩ bốn phương, đào tạo được khoảng 20 người, trong đó có "Mạc Đỉnh Chi ở Bàng Hà"[2]. Theo Wikipedia tiếng Việt, Lịch triều hiến chương loại chí ghi ông là người làng Lũng Động, huyện Chí Linh[7]; các báo gần đây xác định đó là thôn Long Động, nay thuộc xã Hợp Tiến, thành phố Hải Phòng[5], trước đó là xã Nam Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương[6].

Năm sinh và năm mất không có trong các đoạn Toàn thư đã đọc, nên nguồn hiện đại lệch nhau: Wikipedia ghi 1272–1346[7], Báo Pháp luật năm 2016 ghi 1286–1350[6], lễ kỷ niệm 680 năm ngày mất (28/3/2026) lấy mốc 1346[5]. Báo Văn hóa viết ông "sinh năm Giáp Thìn (1304)", trùng năm đỗ trạng nguyên nên khó tin là năm sinh[5].

Địa danh Bàng Hà còn có trong một đoạn khác của Toàn thư: tháng 12 năm 1287, người các hương Ba Điểm và Bàng Hà đầu hàng quân Nguyên; sau chiến thắng, triều Trần xử tội đồ quân dân hai hương này, bắt làm thang mộc binh và không cho làm quan[2]. Sử không giải thích vì sao Đĩnh Chi vẫn được thi năm 1304, và bài này không kết luận hai Bàng Hà có phải một nơi.

Khoa thi năm 1304

Toàn thư chép: tháng 3 năm Giáp Thìn, Hưng Long thứ 12 (1304) thi kẻ sĩ trong nước, trạng nguyên là Mạc Đĩnh Chi, được cấp chức Thái học sinh hỏa dũng thủ, sung nội thư gia; Nguyễn Trung Ngạn đỗ hoàng giáp; cả khoa có 44 người đỗ thái học sinh[1]. Toàn thư không kể chuyện vua chê dung mạo; chuyện này có trong Đại Việt sử ký tiền biên của Ngô Thì Sĩ: Đĩnh Chi thấp, xấu nên nhà vua ngần ngại, ông làm bài Ngọc tỉnh liên phú để tự ví mình[6]. Theo Trần Văn Giáp (Tìm hiểu kho sách Hán Nôm), bài phú lưu trong Quần hiền phú tập; ông mượn giống sen quý trên núi Thái Hoa để nói về phẩm chất, chí hướng của mình[4].

Đi sứ nhà Nguyên

Toàn thư đặt việc đi sứ vào mục năm 1308: sứ Nguyên An Lỗ Khôi sang báo tin Vũ Tông lên ngôi, vua Trần sai Mạc Đĩnh Chi sang Nguyên[1]. Sách kể hai việc. Người Nguyên khinh ông vì thấp bé; ở phủ tể tướng, ông giả vờ tưởng chim sẻ thêu trên bức trướng là chim thật, chạy đến bắt rồi xé trướng, nói rằng trúc là quân tử, sẻ là tiểu nhân, thêu sẻ đậu cành trúc là để tiểu nhân trên quân tử. Khi có nước dâng quạt, vua Nguyên bảo ông viết bài minh; ông viết ngay, ví chiếc quạt được trọng khi trời nóng như lò, bị bỏ khi gió bấc tuyết rơi, và kết rằng được dùng thì làm, bị bỏ thì cất[1].

Số lần đi sứ chưa rõ. An Nam chí lược liệt kê các sứ bộ Đại Việt và ghi năm 1321 có đại phu Mạc Tiết Phu (tên tự của ông), nhưng năm 1308 lại ghi hai người khác[3]. Theo Tuổi Trẻ, năm 1324 Cương mục và Nguyên sử đều chép Mạc Tiết Phu trong sứ bộ sang Nguyên, nên ông có tên trong ít nhất ba sứ bộ[4]; Báo Văn hóa chỉ nói "hai lần đi sứ"[5]. Bài này không giải quyết được chỗ lệch ấy.

Liêm khiết và chức vụ

Toàn thư xếp ông trong nhóm triều thần nhân tài và kể rằng ông sống đạm bạc; vua sai người ban đêm bỏ 10 quan tiền vào nhà ông, hôm sau ông vào tâu, vua bảo không ai nhận thì cho khanh lấy mà tiêu. Đời Hiến Tông ông làm Nhập nội hành khiển Hữu ty lang trung rồi Tả ty lang trung[1]. Báo Văn hóa cho biết về sau ông thăng đến Đại liêu ban Tả bộc xạ[5].

Giai thoại và sử liệu

Danh hiệu "Lưỡng quốc Trạng nguyên" không thấy trong các sử liệu đã nêu. Theo Tuổi Trẻ dẫn khảo cứu của Trần Thị Kim Anh (Tạp chí Hán Nôm, 2007), truyện Lưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi vốn của Trần Tiến thế kỷ XVIII, sau được chép vào phần nối thêm của Công dư tiệp ký, nên đây là mỹ hiệu do hậu thế dành tặng; chuyện thắng "Trạng cờ Trung Hoa" cũng chưa thấy trong Toàn thư, An Nam chí lược, Nguyên sử hay Cương mục[4]. Chuyện đối câu để được mở cửa ải hay vế đối "nhật hỏa vân yên" với vua Nguyên được báo chí kể lại là truyền tụng, không kèm sử liệu gốc[6]. Bài văn tế công chúa Nguyên với bốn chữ "nhất" được Wikipedia tiếng Việt cho là của một người đời Tống bị gán cho ông[7].

Dấu ấn về sau

Đền thờ ở thôn Long Động được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia năm 1992; ngày 10 tháng Hai âm lịch hằng năm các chi họ Mạc về đây dự hội[6]. Chùa Dâu (Bắc Ninh) có tượng thờ ông[6]. Tên ông được đặt cho nhiều trường học, đường phố[4][7]; Wikipedia ghi các vua nhà Mạc sau nhận ông là tổ tiên[7].

Lưu ý khi đọc nguồn

Bài đọc Toàn thư và An Nam chí lược qua bản dịch tiếng Việt điện tử; thông tin từ Cương mục, Nguyên sử, Tiền biên, Công dư tiệp ký và bài của Trần Thị Kim Anh đều lấy gián tiếp qua báo chí. Địa danh trong bài báo cũ (Nam Tân, Nam Sách, Hải Dương) là trước khi sáp nhập tỉnh.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ, quyển VI (Kỷ nhà Trần: Anh Tông; bản dịch tiếng Việt điện tử), Bản điện tử tại informatik.uni-leipzig.de (trang gốc không còn truy cập được), lưu tại Internet Archive ngày 2/6/2023

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  2. [2]

    Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ, quyển V (phần Thánh Tông – Nhân Tông, từ năm Ất Sửu 1265; bản dịch tiếng Việt điện tử), Bản điện tử tại informatik.uni-leipzig.de (trang gốc không còn truy cập được), lưu tại Internet Archive ngày 5/4/2023

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  3. [3]

    Lê Tắc, An Nam chí lược, quyển 14 (danh sách các sứ bộ Đại Việt) (bản dịch của Ủy ban Phiên dịch Sử liệu Việt Nam, Viện Đại học Huế, 1961), Ủy ban Phiên dịch Sử liệu Việt Nam, Viện Đại học Huế (bản điện tử dạng PDF đặt trên trantrungdao.com), 1961

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  4. [4]

    Trọng Nhân, Mạc Đĩnh Chi và màn xé rèm khiến người Nguyên "tâm phục khẩu phục", Báo Tuổi Trẻ (tuoitre.vn), đăng ngày 02/09/2026, 2026

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  5. [5]

    An An, Tưởng nhớ 680 năm ngày mất của Lưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi, Báo Văn hóa (baovanhoa.vn), đăng ngày 28/03/2026, 2026

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  6. [6]

    Cậu bé xấu xí thành Lưỡng quốc Trạng Nguyên, Báo Pháp luật TP.HCM (plo.vn), đăng ngày 03/05/2016, theo Trung Sơn (VnExpress), 2016

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  7. [7]

    Mạc Đĩnh Chi, Wikipedia tiếng Việt (Wikimedia Foundation)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót