Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội)

Khu di sản và vị trí

Theo Báo Hà Nội Mới, Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long gồm di tích khảo cổ học 18 Hoàng Diệu và di tích Thành cổ Hà Nội, nằm trong khu vực chính trị Ba Đình của Hà Nội^[3]. Báo Nhân Dân mô tả đây là nơi triều đình quân chủ bàn bạc, ban hành các quyết sách lớn qua nhiều triều đại^[2]. Ngày 31/7/2010 (giờ Brasil), kỳ họp lần thứ 34 của Ủy ban Di sản thế giới ở Brasilia biểu quyết công nhận khu di tích là Di sản văn hóa thế giới^[1]. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết hồ sơ được đăng ký từ tháng 9/2008, nộp UNESCO từ tháng 1/2009, và trong quá trình thẩm định ICOMOS từng đề nghị hoãn xét duyệt trước khi Ủy ban thông qua^[1].

Từ Đại La đến Thăng Long

Theo Hà Nội Mới, di sản gắn với lịch sử Thăng Long – Hà Nội suốt 13 thế kỷ: thời tiền Thăng Long (thế kỷ VII–IX), Đinh – Tiền Lê (thế kỷ X), thời Lý – Trần – Lê (thế kỷ XI–XVIII) rồi thời Nguyễn (thế kỷ XIX–XX)^[3]. Năm 1010, khi dời đô từ Hoa Lư, vua Lý Thái Tổ cho xây kinh thành theo mô hình "tam trùng thành quách" gồm ba vòng thành: Kinh thành, Hoàng thành và Cấm thành^[3]. Báo Nhân Dân cho biết nơi thiết triều ban đầu là điện Càn Nguyên, sau đổi thành điện Thiên An và điện Kính Thiên; từ thời Lê sơ, qua thời Mạc và Lê Trung hưng, vị trí thiết triều không đổi và mang tên Kính Thiên^[2].

Khi nhà Nguyễn đóng đô ở Phú Xuân (Huế), Thăng Long bị hạ cấp thành Bắc Thành (thành Hà Nội), nhưng điện Kính Thiên và Hậu Lâu vẫn được giữ làm hành cung. Sau khi thực dân Pháp chiếm thành, phần lớn cung điện bị phá, chỉ còn Bắc Môn và Kỳ Đài, nền điện Kính Thiên và sân Long Trì bị xây nhà kiểu Pháp; từ năm 1954 đến năm 2004 Thành Hà Nội là Tổng hành dinh của Quân đội nhân dân Việt Nam^[3]. Báo Nhân Dân ghi rõ điện Kính Thiên bị phá và thay bằng điện Long Thiên, rồi người Pháp xây trụ sở Bộ chỉ huy Pháo binh ngay trên nền điện^[2].

Khai quật khảo cổ

Theo Báo Nhân Dân, năm 2002, khi xây dựng Nhà Quốc hội, di sản Hoàng thành xưa phát lộ trên diện tích hàng chục héc-ta cùng hàng triệu hiện vật; khu vực này nay là Khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu^[2]. Phó giáo sư, tiến sĩ Bùi Minh Trí cho biết các cuộc khai quật lớn kéo dài từ năm 2002 đến 2009 và chứng minh sự liên tục của Kinh đô Thăng Long qua các thời Lý, Trần, Lê sơ, Mạc và Lê Trung hưng^[4]. Báo Nhân Dân nêu các tầng văn hóa xa nhất thuộc thời Đại La (thế kỷ VII–IX), tiếp đến thời Đinh, Tiền Lê, rồi các lớp thời Lý và Trần; thời Trần có con đường trang trí hoa chanh nối từ Đoan Môn đến khu điện Kính Thiên^[2].

Về điện Kính Thiên, đôi rồng đá thời Lê sơ được gìn giữ là dấu tích duy nhất còn lại của công trình xưa. Báo Nhân Dân dẫn kết quả khai quật năm 2023: nền điện có mười móng đơn và bảy móng kép, các nhà khoa học bước đầu nhận định điện có chín gian, tổng diện tích thời Lê Trung hưng khoảng 1.485 mét vuông, lợp ngói ống tráng men vàng^[2]. Đây là nhận định ban đầu của nhóm nghiên cứu, chưa phải kết luận cuối cùng.

Tiêu chí UNESCO và nghiên cứu về sau

Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, khu di sản được công nhận dựa trên các tiêu chí II, III và VI, với ba đặc điểm nổi bật: chiều dài lịch sử văn hóa, tính liên tục như một trung tâm quyền lực, và các tầng di tích di vật đa dạng^[1]. Dự án nghiên cứu, chỉnh lý và lập hồ sơ khoa học khu di tích (2011–2025) do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam chủ trì; Bùi Minh Trí cho rằng dự án đã làm rõ hình thái kiến trúc cung điện thời Lý, Trần và điện Kính Thiên thời Lê sơ, đồng thời cho thấy vai trò của Thăng Long trong giao thương qua đồ gốm sứ nước ngoài^[4]. Hà Nội Mới cho biết thành phố đã phê duyệt Kế hoạch quản lý di sản năm 2013 và kế hoạch giai đoạn 2024–2028, nhưng việc khôi phục điện Kính Thiên chưa thực hiện được do vướng mắc về quy định^[3].