Chùa Một Cột (chùa Diên Hựu, Hà Nội)

Vị trí và tên gọi

Theo Báo Hà Nội Mới (trích Từ điển di tích văn hóa Việt Nam), chùa Một Cột tên chữ là Diên Hựu, nằm ở phía tây hoàng thành Thăng Long thời Lý, nay thuộc quận Ba Đình, gần Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh^[3]. Tên Diên Hựu có nghĩa là phúc lành dài lâu; chùa còn được gọi là Liên Hoa Đài (đài sen)^[2][4]. Sách Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ, được Nhịp sống Hà Nội dẫn lại, cho biết chùa Diên Hựu thời Lý tục gọi là chùa Một Cột, ở ngoài cửa Bạch Hổ của hoàng thành^[1].

Việc dựng chùa năm 1049

Nhịp sống Hà Nội dẫn Đại Việt sử ký toàn thư: năm Kỷ Sửu (1049), tháng 10, vua Lý Thái Tông cho dựng chùa Diên Hựu. Sách kể vua nằm mơ thấy Phật Quan Âm ngồi trên đài sen dẫn lên đài; tỉnh dậy, có người cho đó là điềm bất thường, nhưng một thiền sư khuyên vua dựng cột đá giữa mặt đất, đặt đài sen và tượng Quan Âm trên đỉnh cột, cho các nhà sư đi vòng quanh tụng kinh cầu cho vua sống lâu, nên chùa mang tên Diên Hựu^[1]. Đây là truyền thuyết gắn với nguồn gốc ngôi chùa. Báo Nhân Dân bổ sung rằng hằng năm vào ngày 8 tháng Tư âm lịch nhà vua đến chùa làm lễ tắm Phật, sau đó là lễ phóng sinh chim^[2]. Về niên hiệu của năm 1049, Nhịp sống Hà Nội ghi Thiên Cảm Thánh Vũ thứ 6, còn Hà Nội Mới ghi Sùng Hưng Đại Bảo thứ 1; cả hai đều chỉ năm 1049^[1][3].

Theo Nhịp sống Hà Nội, tài liệu được cho là cổ nhất về chùa là văn bia Sùng Thiện Diên Linh đời Lý Nhân Tông. Bia mô tả lần mở rộng chùa trước đó 16 năm: đào ao sen Linh Chiểu, giữa ao có cột đá, trên cột đặt hoa sen nghìn cánh và một điện tía, trong điện có tượng Quan Âm dát vàng; quanh ao có hành lang vẽ, ngòi nước và cầu vồng, hai đầu cầu có hai tháp lợp ngói lưu ly^[1].

Qua các lần trùng tu

Hà Nội Mới ghi sau đợt sửa lớn năm 1249 đời Trần Thái Tông, thời Lê triều đình nhiều lần thu nhỏ kích thước đài sen và cột đá; đến thời Nguyễn chùa được sửa nhiều lần, trong đó năm 1864 tổng đốc Tôn Thất Hàm cho làm sàn gỗ bát giác đỡ đài sen^[3]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia cũng nhắc đợt sửa năm 1249 và việc tổng đốc Đặng Văn Hòa tu sửa chùa; hai nguồn ghi mốc lệch nhau (Hà Nội Mới nêu năm Minh Mệnh thứ 19, tức 1838, còn Bảo tàng nêu năm 1847 theo văn bia)^[3][5].

Ngày 11/9/1954, theo Nhịp sống Hà Nội, chùa bị lính Pháp đặt mìn phá hủy, chỉ còn cây cột và vài xà gỗ^[1]. Hà Nội Mới (2012) ghi năm 1955 Bộ Văn hóa phục dựng chùa, do kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng đảm nhiệm^[4]. Có hai cách mô tả bản mẫu: Nhịp sống Hà Nội cho rằng chùa được phục dựng theo nguyên mẫu Diên Hựu thời Nguyễn^[1], còn Báo Nhân Dân viết rằng quy mô hiện nay là mẫu thu nhỏ của chùa thời Lý^[2]. Vì vậy hình dáng hiện nay không nên coi là nguyên trạng thời Lý.

Kiến trúc hiện nay

Theo Báo Nhân Dân, chùa làm bằng gỗ, lợp ngói ta, mặt vuông mỗi cạnh 3 m, đặt trên một trụ đá đường kính 1,2 m ở giữa ao vuông; phần trụ nổi trên mặt nước cao khoảng 4 m, gồm hai khối ghép khít, đỉnh trụ có tám cánh gỗ trông như bông sen nở. Chùa có bốn mái cong với đầu đao đắp hình rồng, bậc lên chùa gồm 13 bậc, bên trong thờ Phật Quan Âm^[2]. Nhịp sống Hà Nội cho rằng đây là công trình có kiến trúc rất độc đáo trong khu vực Đông Nam Á^[1].

Danh hiệu

Chùa được xếp hạng di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật quốc gia năm 1962^[2][4]. Năm 2012 Tổ chức Kỷ lục châu Á trao kỷ lục "ngôi chùa có kiến trúc độc đáo nhất châu Á", theo Hà Nội Mới; đây là danh hiệu của một tổ chức kỷ lục, không phải xếp hạng khoa học hay của UNESCO^[4]. Báo Nhân Dân nhận xét chùa là một biểu tượng của Thủ đô, hình ảnh chùa còn được in trên mặt sau đồng xu 5.000 đồng^[2].