Lễ hội Yên Thế (Phồn Xương, Bắc Giang cũ)

Giới thiệu

Lễ hội Yên Thế là lễ hội kỷ niệm cuộc khởi nghĩa Yên Thế (1884–1913), tổ chức hằng năm quanh ngày 16 tháng 3 dương lịch tại khu di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám, thị trấn Phồn Xương, huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang cũ (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh)^[2][4]. Lễ hội nhằm tri ân các thủ lĩnh nghĩa quân, tôn vinh giá trị văn hóa dân tộc và phát huy tinh thần đoàn kết, yêu nước^[1][3]. Ngày 27 tháng 12 năm 2012, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định đưa Lễ hội Yên Thế vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[2].

Cuộc khởi nghĩa Yên Thế

Khởi nghĩa Yên Thế do Đề Nắm (Lương Văn Nắm) và Đề Thám (Hoàng Hoa Thám) lãnh đạo, kéo dài gần 30 năm, từ năm 1884 đến năm 1913^[1]. Theo Báo Nhân Dân, Đề Nắm bị sát hại vào tháng 4 năm 1892; tháng 12 năm 1892, Đề Thám tổ chức lễ tế cờ tại đình làng Đông và trở thành thủ lĩnh tối cao. Năm 1894, thực dân Pháp đồng ý để Đề Thám cai quản bốn tổng, nhưng đến năm 1895 lại tấn công; trong giai đoạn 1897–1908 nghĩa quân xây dựng căn cứ tại đồn điền Phồn Xương; tháng 2 năm 1913 Đề Thám bị sát hại và phong trào suy yếu dần^[1].

Báo Văn hóa ghi lại đánh giá rằng đây là cuộc khởi nghĩa vũ trang của nông dân lớn nhất, rộng nhất, kéo dài nhất trong lịch sử chống thực dân Pháp trước khi có Đảng. Các trận Hố Chuối, Đồn Hom (Yên Thế) và Cao Thượng (Tân Yên) gây thiệt hại nặng cho quân Pháp, buộc họ hai lần ký hòa ước vào các năm 1894 và 1901; ngày 10 tháng 2 năm 1913 Hoàng Hoa Thám bị sát hại^[2]. Báo Nhân Dân cũng cho biết khu di tích khởi nghĩa Yên Thế gồm 23 điểm, trải trên bốn huyện và đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt^[1].

Nguồn gốc và thời gian lễ hội

Theo Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Giang được Báo Văn hóa dẫn lại, lễ hội Yên Thế được tổ chức lần đầu năm 1984, nhân kỷ niệm 100 năm khởi nghĩa; từ đó lễ hội được duy trì vào ngày 16 tháng 3 dương lịch hằng năm, với nhiều nội dung mới mang đậm bản sắc các dân tộc Yên Thế và Bắc Giang^[2][4]. Các năm 2023 và 2024, lễ hội diễn ra trong ba ngày từ 15 đến 17 tháng 3, trong đó lễ khai mạc vào sáng 16 tháng 3^[2][3]. Đây là lễ hội theo dương lịch, khác với phần lớn lễ hội truyền thống của người Việt tính theo âm lịch.

Phần lễ

Phần lễ gồm lễ tế và lễ dâng hương tại sân trước tượng đài Anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám, cùng lễ phóng sinh tại hồ sinh thái^[3]. Năm 2024, Báo Nhân Dân và Báo Lào Cai (dẫn tin của Báo Tin tức) ghi lễ tế, lễ dâng hương và lễ phóng ngư, thả điểu; các buổi lễ khánh thành đình Hả, dâng hương tại đền thờ Lương Văn Nắm ở xã Tân Trung (huyện Tân Yên), khánh thành Đền thờ Hoàng Hoa Thám và nghĩa quân Yên Thế cùng đình Ba tầng mái ở thị trấn Phồn Xương^[1][4]. Báo Văn hóa lưu ý rằng chương trình khai mạc năm 2024 có nghi thức chào cờ, diễn văn, hoạt động tri ân anh hùng liệt sĩ và không nói rõ có lễ tế cờ hay không^[2].

Chương trình nghệ thuật và phần hội

Chương trình nghệ thuật sử thi "Bản hùng ca Yên Thế" năm 2024 tái hiện các sự kiện chính của cuộc khởi nghĩa, gồm hội nghị đình Dĩnh Thép và hai lần giảng hòa, với sự tham gia của nhiều nghệ sĩ và các đoàn nghệ thuật địa phương^[1][2]. Lễ hội năm 2023 có chương trình nghệ thuật "Bản hùng ca bất tử" gồm hai phần "Hào khí Phồn Xương" và "Yên Thế tự hào và khát vọng"^[3].

Phần hội gồm thể thao, võ thuật và nghệ thuật dân gian: giải võ thuật, đẩy gậy, kéo co, bắn nỏ, chọi dê, bóng đá, bóng chuyền hơi, cầu lông, cờ tướng, múa rối nước, hát quan họ trên thuyền, hát chèo, cùng gian hàng ẩm thực và trưng bày sản phẩm địa phương^[1][3][4]. Năm 2024, lễ hội còn khai mạc trưng bày chuyên đề về khởi nghĩa Yên Thế và tổ chức hội trại truyền thống^[1][2].

Giá trị và bảo tồn

Lễ hội nhằm đề cao tinh thần đoàn kết, lòng yêu nước, ý chí độc lập tự cường, niềm tự hào dân tộc và tinh thần thượng võ, đồng thời bảo tồn các giá trị di sản của cuộc khởi nghĩa^[3]. Theo Báo Văn hóa, cuộc khởi nghĩa để lại nhiều kinh nghiệm về chiến tranh du kích, chiến tranh nhân dân và xây dựng căn cứ làng xã^[2]. Lễ hội là sự kiện giáo dục truyền thống lịch sử và là điểm nhấn du lịch của khu di tích quốc gia đặc biệt Yên Thế^[1][4].