Hội rước pháo Đồng Kỵ (Bắc Ninh)

Giới thiệu

Lễ hội rước pháo ở làng Đồng Kỵ (Bắc Ninh) là hội làng nổi tiếng của vùng Kinh Bắc, diễn ra từ mùng 4 đến mùng 6 tháng Giêng âm lịch, với chính hội là đám rước pháo vào mùng 4 Tết^[1][2]. Báo Thế giới và Việt Nam nhận định đây là một trong những lễ hội được tổ chức sớm nhất trong năm^[2]. Lễ hội được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2016^[1][2][3]. Làng Đồng Kỵ trước đây là phường Đồng Kỵ thuộc thành phố Từ Sơn; sau sáp nhập, báo chí ghi nơi tổ chức là phường Đồng Nguyên, tỉnh Bắc Ninh^[1][2][4].

Sự tích Thánh Thiên Cương

Lễ hội gắn với sự tích Thánh Thiên Cương, người được làng thờ làm Thành hoàng. Theo truyền thuyết, ông là con trai Kinh Bắc quận vương, lập nhiều chiến công dẹp giặc Xích Quỷ dưới thời vua Hùng thứ 6; trên đường xuất quân, ông về Đồng Kỵ tuyển binh, chọn tướng^[1][2]. Vào mùng 4 tháng Giêng, ông chia quân thành bốn đạo do bốn tướng chỉ huy và hạ lệnh xuất phát; quân dân đốt pháo reo hò cổ vũ tinh thần^[1][2]. Sau chiến thắng, ông trở về mở hội ăn mừng, và dân làng thờ ông, hằng năm mở hội tái hiện ngày ra quân^[1][2]. Một bài báo khác thuật rằng tướng Thiên Cương cùng Thánh Gióng đánh thắng giặc Xích Quỷ và dân làng mở hội khao quân sau chiến thắng^[3]. Đây là truyền thuyết dân gian, không phải sử liệu đã kiểm chứng.

Trình tự nghi lễ

Theo Báo Thế giới và Việt Nam, các nghi thức nối tiếp nhau từ trước chính hội: mùng 3 Tết có lễ rước vua về làng; khoảng 20 giờ tối Giao thừa có lễ chạy quan đám, mô phỏng cuộc tổng động viên quân lính xưa; sang mùng 4, pháo được rước ra đình để hội quân, sau đó là lễ thờ Thành hoàng và lễ xuất quân, khi các "quan đám" được thanh niên khỏe mạnh công trên vai để múa, cổ vũ tinh thần và chào tạm biệt dân làng^[2]. Một bài báo khác ghi lễ hội bắt đầu từ sáng sớm mùng 3 Tết ở Đồng Kỵ, hai khối pháo lớn được thanh niên ưu tú trong làng rước từ nhà truyền thống ra đình, và việc con em được chọn vào đội rước được coi là vinh dự của gia đình^[5].

Đám rước chính năm 2026 có hơn 1.000 người tham gia, gồm đội múa lân, đoàn đại nhạc và tiểu nhạc, đội rước đồ thờ, cờ lọng, chiêng trống, kiệu pháo tràng, pháo Nhất và pháo Nhị; đoàn rước kéo dài hơn hai giờ, đi từ nhà truyền thống về đình làng^[1].

Nghi thức "Dô ông đám"

Tại sân đình diễn ra nghi thức "Dô ông đám". Theo báo VietNamNet, thanh niên từ 18 tuổi trở lên thuộc các dòng họ trong phường được chọn để đỡ bốn ông quan đám biểu diễn; bốn ông quan đám phải khỏe mạnh và gia đình không có tang sự, và người đứng trên cao lâu nhất được coi là chiến thắng. Nghi thức này tái hiện việc Thánh Thiên Cương chọn tướng tiên phong^[1][3].

Những quả pháo

Pháo là biểu tượng của lễ hội. Các bài viết năm 2025 và 2026 cùng ghi hai quả pháo khổng lồ dài khoảng 5,8 m và 6 m, đường kính hơn 1 m, được rước quanh làng; thân pháo chạm trổ hình Long, Lân, Quy, Phụng, thể hiện mong ước một năm mưa thuận gió hòa^[1][3]. Bài của Báo Thế giới và Việt Nam năm 2024 ghi số đo khác: làng chọn bốn người đủ 50 tuổi làm bốn vị tướng xuất quân, mỗi vị làm một quả pháo; pháo nhỏ nhất (pháo tư) dài khoảng 5 m, lớn nhất (pháo nhất) có thể dài tới 15 m, hình trụ tròn, đường kính có thể trên 1 m^[2]. Theo bài này, do quy định cấm đốt pháo nên lễ hội hiện nay không còn đốt pháo thật, chỉ dùng pháo giả phục vụ nghi thức^[2]. Người dân quan niệm việc thờ và rước pháo mang ý nghĩa cầu mưa thuận gió hòa, may mắn, tài lộc và khởi đầu tốt đẹp cho năm mới^[2].

Phần hội và sinh hoạt cộng đồng

Phần hội gồm nhiều hoạt động như bóng chuyền hơi, cờ tướng, thi sinh vật cảnh, hát quan họ trên thuyền, hát tuồng và hát chầu văn^[1]. Một số bài còn kể đến trò đập niêu, võ vật truyền thống và hội thơ^[2]. Ban tổ chức phối hợp với công an và các lực lượng chức năng bố trí chốt trực để bảo đảm an ninh, trật tự cho đám đông hàng nghìn người^[1][3].

Làng nghề và di tích

Đồng Kỵ được mô tả là một trong những làng nghề truyền thống giàu có nhất vùng Bắc Ninh, nổi tiếng với nghề gỗ^[4][5]. Cụm đình, chùa Đồng Kỵ được xây dựng từ thế kỷ XVII; theo VietnamPlus, nơi đây từng là địa điểm hoạt động và nuôi giấu cán bộ cách mạng trong giai đoạn tiền khởi nghĩa, và địa phương đang định hướng kết nối lễ hội với du lịch làng nghề^[4].