Lễ hội Tháp Bà Ponagar (Nha Trang)

Nguồn gốc và nhân vật được thờ

Tháp Bà Ponagar nằm trên đồi Cù Lao, bên cửa sông Cái, thành phố Nha Trang (Khánh Hòa). Quần thể đền tháp Chăm này được xây dựng trong khoảng từ thế kỷ VIII đến thế kỷ XIII để thờ nữ thần Ponagar, vị Mẹ Xứ sở của người Chăm^[1][2]. Theo Báo Nhân Dân, tháp chính cao khoảng 23 mét, được dựng lần đầu vào những năm 813 - 817 và xây lại vào khoảng giữa thế kỷ XI; khu đền tháp hiện còn bốn tháp nguyên vẹn, hai tháp phía sau chỉ còn nền móng^[1].

Từ thế kỷ XVII, người Việt cũng thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu tại đây^[2]. Theo truyền thuyết của người Việt, tháp Nam (tháp Ông) thờ chồng của Thiên Y A Na, còn tháp Tây Bắc thờ Cô và Cậu, con của bà^[1]. Vì vậy di tích được nhìn nhận là nơi giao thoa văn hóa và tín ngưỡng của nhiều dân tộc^[1]. Tháp được xếp hạng di tích quốc gia năm 1979 và di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 152/QĐ-TTg ngày 17 tháng 1 năm 2025^[1][3].

Thời gian và địa điểm

Theo Trung tâm Bảo tồn di tích tỉnh Khánh Hòa, được Báo Nhân Dân dẫn lại, lễ hội diễn ra hằng năm từ ngày 20 đến 23 tháng 3 âm lịch^[4]; một số bài báo khác ghi các ngày chính hội là 21 - 23 tháng 3^[3]. Ngày dương lịch thay đổi theo từng năm. Năm 2025, lễ hội kéo dài từ 16 đến 22 tháng 4, tương ứng 19 - 25 tháng 3 âm lịch^[2], với lễ khai mạc vào tối 17 tháng 4, tức 20 tháng 3 âm lịch^[3].

Lễ hội do tỉnh Khánh Hòa tổ chức ngay tại di tích, thu hút người Kinh, người Chăm, người Raglai và nhiều cộng đồng khác; Báo Nhân Dân cho biết mỗi năm có hàng trăm nghìn người về dự^[4]. Năm 2022, khi lễ hội trở lại sau thời gian ngừng vì dịch bệnh, Báo Văn hóa ghi nhận khoảng 100 đoàn khách đăng ký, trong đó có gần 4.000 người Chăm ở địa phương và các tỉnh lân cận, tổng cộng khoảng 30.000 lượt người, thấp hơn các năm trước^[5].

Nghi lễ

Chương trình có thay đổi nhỏ giữa các năm. Theo chương trình năm 2025, ngày 19 tháng 3 âm lịch có lễ rước nước, lấy nước thiêng từ chùa Hang (Hải Ấn) về dâng nữ thần. Ngày 20 tháng 3 là lễ mộc dục (tắm tượng), rước kiệu, cầu siêu, thả hoa đăng trên sông Cái và khai mạc lễ hội; ngày 21 tháng 3 có lễ cầu quốc thái dân an và cúng thí thực^[2].

Lễ thay y thường được làm vào giờ Ngọ ngày 20 tháng 3. Chủ tế dâng trầm hương, nhang, hoa và trái cây; đội thay y tắm tượng bằng nước pha rượu và năm loại cánh hoa thơm rồi mặc xiêm y, đội mũ miện mới cho tượng. Xiêm y cũ được giặt sạch và trưng bày, còn nước và khăn tắm tượng được nhiều người xin về với mong muốn bình an, may mắn^[5]. Phần khai mạc năm 2025 có phát biểu của lãnh đạo tỉnh và hồi trống khai hội, tiếp đó là các nghi thức thay y Mẫu, thả hoa đăng, rước kiệu quanh khu dân cư, dâng hương, cầu quốc thái dân an và tế cổ truyền^[3].

Năm 2025 có thêm nghi thức cúng Cầu An của đồng bào Chăm. Lễ vật gồm bánh trái, trầu cau, rượu trứng, nến sáp ong và trầm; người Chăm chia lễ vật thành hai phần âm và dương^[2].

Phần hội và múa bóng

Bên cạnh phần lễ, lễ hội có múa bóng, hát văn, hát bội, trò chơi dân gian và phần trình diễn làm gốm, dệt thổ cẩm của đồng bào Chăm^[3]. Theo Báo Nhân Dân năm 2024, toàn tỉnh có khoảng 50 đoàn múa bóng với khoảng 1.000 người, nhưng số nghệ nhân nắm vững các yếu tố cốt lõi của loại hình này đã rất ít và nhiều người cao tuổi. Nhà nghiên cứu Nguyễn Tứ Hải đề nghị hạn chế các đoàn múa bóng tự phát và thành lập các câu lạc bộ hát chầu văn, múa bóng hoạt động có tổ chức^[4].

Giá trị và bảo tồn

Năm 2012, lễ hội được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[2][3][4]. Báo Nhân Dân gọi đây là lễ hội văn hóa dân gian lớn nhất Khánh Hòa^[4]. Một cán bộ ngành văn hóa của tỉnh nhận xét lễ hội mở đầu cho hàng loạt lễ hội trong năm của người Chăm; tỉnh hiện có hơn 160 đình, lăng, miếu, chùa, tháp thờ Thánh Mẫu và hơn 150 đạo sắc phong từ thời Minh Mạng đến Khải Định^[2].

Sau khi tháp được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, đại diện Trung tâm Bảo tồn di tích tỉnh cho rằng danh hiệu này giúp huy động thêm nguồn lực và xây dựng kế hoạch bảo tồn lâu dài gắn với du lịch bền vững^[1].