Lễ hội điện Huệ Nam (điện Hòn Chén, Huế)

Giới thiệu

Lễ hội điện Huệ Nam, còn gọi là lễ hội điện Hòn Chén, là lễ hội của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Huế, tổ chức chủ yếu tại điện Huệ Nam gần thượng nguồn sông Hương, thờ Thánh Mẫu Thiên Y A Na^[1][4]. Lễ hội diễn ra hằng năm vào tháng 3 và tháng 7 âm lịch^[1][3][4]. Theo Quyết định số 3981/QĐ-BVHTTDL ngày 10 tháng 12 năm 2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa "Lễ hội truyền thống Điện Huệ Nam" vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; cùng ngày, nghề thủ công truyền thống làm bún Vân Cù cũng được ghi danh^[1][4]. Theo Báo Văn hóa, tính cả di sản này, Huế hiện có bảy di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, gồm Nhã nhạc, Ca Huế, nghề dệt Dèng, lễ hội Aza Koonh, tri thức may áo dài Huế, lễ hội điện Huệ Nam và nghề làm bún Vân Cù^[1].

Điện Huệ Nam và tín ngưỡng thờ Mẫu

Điện Hòn Chén (điện Huệ Nam) là di tích gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, một di sản mà bài báo nhắc là đã được UNESCO ghi danh^[3][4]. Báo chí ghi địa điểm là xã Hương Thọ (theo bài ngày 11 tháng 12 năm 2024)^[1][4] hoặc phường Long Hồ (theo bài tháng 3 năm 2025)^[3], thuộc thành phố Huế; đây là hai cách gọi tên đơn vị hành chính khác nhau cho cùng một khu vực nên cần đối chiếu khi biên tập.

Theo Báo Văn hóa, lễ hội đã hình thành và phát triển lâu đời; đến thời vua Đồng Khánh triều Nguyễn, triều đình công nhận và đưa lễ hội vào hàng quốc lễ. Ban đầu lễ hội chỉ diễn ra trong khuôn viên điện Huệ Nam, sau đó dân làng Hải Cát tham gia và lễ hội dần lan rộng trong cộng đồng^[2]. Báo Pháp luật TP.HCM cho biết lễ hội có pha trộn yếu tố văn hóa cung đình đặc trưng của xứ Huế^[3].

Thời gian và địa điểm

Lễ hội được tổ chức đều đặn hai lần mỗi năm, vào tháng 3 và tháng 7 âm lịch^[3]. Năm 2025, lễ hội mùa xuân diễn ra trong hai ngày 30 và 31 tháng 3, tức mùng 2 và mùng 3 tháng 3 âm lịch, trùng với lễ đón nhận danh hiệu di sản của UBND thành phố Huế^[2].

Nghi lễ diễn ra ở ba điểm chính: Thánh đường Thiên Tiên Thánh Giáo ở số 352 đường Chi Lăng (phường Gia Hội), điện Huệ Nam và đình làng Hải Cát^[2].

Nghi lễ rước Thánh Mẫu

Phần được chú ý nhất là lễ cung nghinh Thánh Mẫu và các chư vị từ Thánh đường Thiên Tiên Thánh Giáo đến điện Huệ Nam, thực hiện bằng cả đường bộ và đường thủy^[2][3]. Theo Báo Văn hóa, đoàn rước đường bộ đi qua các tuyến Chi Lăng, cầu Gia Hội, Trần Hưng Đạo, Lê Duẩn để đến khuôn viên Nghinh Lương Đình; đoàn có đông thanh đồng và đạo hữu, phục trang nhiều màu sắc và âm nhạc hát văn. Sau lễ tại Nghinh Lương Đình, đoàn rước xuống thuyền, đi ngược dòng sông Hương để cung nghinh Thánh Mẫu và Hội đồng tứ phủ lên điện Huệ Nam^[2].

Tại điện Huệ Nam và đình làng Hải Cát có lễ Cáo yết và lễ Chánh tế; trong các sinh hoạt tín ngưỡng còn có nghi lễ hầu đồng trên các bằng án^[3]. Năm 2022, trong khuôn khổ Festival Huế, lần đầu tiên sau năm 1975 lễ hội tái hiện nghi lễ rước Thánh Mẫu bằng đường bộ quy mô lớn; từ đó nghi lễ này được duy trì hai năm một lần theo đúng hình thức của các thế hệ trước^[3].

Cộng đồng tham gia

Lễ hội thu hút đông đảo cộng đồng đệ tử thờ Mẫu và du khách trong nước lẫn quốc tế; Báo Văn hóa ghi tin rằng mỗi năm có hàng chục nghìn tín đồ và du khách tới dự^[1]. Báo Lào Cai, dẫn tin của Báo Nhân Dân, mô tả đây là sinh hoạt tâm linh thu hút hàng vạn lượt người, đáp ứng nhu cầu tinh thần của cộng đồng và góp phần đưa khách đến Huế^[4].

Hồ sơ và công nhận di sản

Theo Báo Pháp luật TP.HCM, hồ sơ khoa học do Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế phối hợp với Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và Chi hội Di sản văn hóa Tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu thành phố Huế xây dựng, trình đề nghị đưa lễ hội vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; đến tháng 12 năm 2024, Bộ trưởng ra quyết định^[3]. Ngày 30 tháng 3 năm 2025, thành phố Huế tổ chức lễ đón nhận danh hiệu; ông Nông Quốc Thành, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, trao chứng nhận cho đại diện ngành văn hóa và cộng đồng thờ Mẫu tại Huế^[2]. Báo Văn hóa nhấn mạnh đây là di sản chung của cộng đồng, do cộng đồng nắm giữ, gìn giữ và phát huy giá trị lâu dài^[2].

Các nguồn mô tả lễ hội như một thực hành tín ngưỡng của cộng đồng thờ Thánh Mẫu và Hội đồng tứ phủ; nội dung ở đây thuật lại theo cách các nguồn trình bày, không bàn về giáo lý hay đánh giá niềm tin.