Đại Việt sử ký toàn thư

Từ Lê Văn Hưu đến Ngô Sĩ Liên

Theo Báo Nhân Dân, chính sử nhà Trần chép rằng tháng Giêng năm 1272 Hàn lâm viện học sĩ kiêm Quốc sử viện giám tu Lê Văn Hưu dâng bộ Đại Việt sử ký gồm 30 quyển, chép từ Triệu Vũ Đế đến Lý Chiêu Hoàng; giới sử học coi đó là bộ chính sử đầu tiên của nước ta, nhưng sách đã thất truyền và chỉ còn một số lời bàn được Ngô Sĩ Liên thu vào Đại Việt sử ký toàn thư^[3]. Wikipedia (hạng C, dùng để bổ trợ) cho biết dưới triều Lê Nhân Tông, Phan Phu Tiên được giao viết tiếp từ năm 1226 đến năm 1427^[4]. Các nguồn của Báo Nhân Dân và Báo Quân đội nhân dân đều nói Ngô Sĩ Liên dựa trên hai bộ sách của Lê Văn Hưu và Phan Phu Tiên, hiệu đính, bổ sung rồi đặt tên là Đại Việt sử ký toàn thư^[1][2].

Ngô Sĩ Liên là người làng Chúc Lý, huyện Chương Đức (nay thuộc Chương Mỹ, Hà Nội), tham gia khởi nghĩa Lam Sơn, đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (Đại Bảo thứ 3, 1442) và làm quan đến Lễ bộ Hữu thị lang, kiêm Tư nghiệp Quốc Tử Giám và Sử quan tu soạn dưới triều Lê Thánh Tông^[1][2]. Cả hai nguồn dẫn Đại Việt lịch triều đăng khoa lục rằng ông thọ 98 tuổi; Báo Nhân Dân lưu ý năm sinh và năm mất của ông chưa được biết đích xác^[1][2].

Bản của Ngô Sĩ Liên (1479)

Theo Báo Nhân Dân, Ngô Sĩ Liên hoàn thành bộ sách năm Kỷ Hợi, niên hiệu Hồng Đức thứ 10 (1479), gồm 15 quyển chia hai phần: Ngoại kỷ (5 quyển) chép từ họ Hồng Bàng đến hết thời Bắc thuộc năm 938, và Bản kỷ (10 quyển) chép từ Ngô Quyền năm 938 đến khi Lê Thái Tổ lên ngôi năm 1428^[1]. Báo Quân đội nhân dân mô tả cấu trúc hơi khác, nói phần Ngoại kỷ đi từ Hồng Bàng đến Thục An Dương Vương, và bản kỷ viết về Lê Thái Tổ^[2]. Hai nguồn cũng ghi khác nhau số lời bình lịch sử của Ngô Sĩ Liên: 166 đoạn theo Báo Nhân Dân, 174 đoạn theo Báo Quân đội nhân dân^[1][2]. Báo Quân đội nhân dân còn viết năm 1497 vua Lê Thánh Tông mới ra chiếu sai Ngô Sĩ Liên soạn sách, một mốc không khớp với năm hoàn thành 1479 trong cùng bài, nên bài này không kết luận về thời điểm giao việc^[2].

Các lần bổ sung đến bản khắc 1697

Báo Nhân Dân nêu rằng bộ sách đang lưu hành tuy do Ngô Sĩ Liên khởi thảo nhưng đã được các sử thần đời sau như Vũ Quỳnh, Lê Tung, Phạm Công Trứ, Lê Hy hiệu chỉnh và bổ sung^[1]. Theo Wikipedia, khoảng niên hiệu Cảnh Trị (1663–1671), nhóm của Phạm Công Trứ sửa sử cũ và viết tiếp đến năm 1662; sau đó nhóm Lê Hy viết tiếp đến năm 1675, và toàn bộ sách gồm 24 quyển trong bản Chính Hòa^[4]. Báo Quân đội nhân dân cho biết bản in xưa nhất hiện biết được khắc ván năm Chính Hòa thứ 18 (1697), nguyên văn chữ Hán, còn Nhà xuất bản Khoa học xã hội năm 1993 phát hành bộ sách bốn tập^[2]. Báo Nhân Dân đánh giá đây là bộ quốc sử còn lại nguyên vẹn đến nay, được khắc in vào cuối thế kỷ XVII^[1]. Các chi tiết về quá trình bổ sung chủ yếu dựa trên Wikipedia và cần đối chiếu với nghiên cứu văn bản học.

Giá trị tư liệu

Báo Quân đội nhân dân nhận xét bộ sử chép sự việc theo thứ tự năm, tháng, ngày nên ghi liên tục cả việc lớn lẫn việc nhỏ, và có nhiều chi tiết mà Khâm định Việt sử thông giám cương mục thời Nguyễn không có^[2]. Báo Nhân Dân cho rằng các lời bình của Ngô Sĩ Liên thường dài, cặn kẽ, có đoạn như lời tổng kết cả một giai đoạn lịch sử, và nêu những đoạn ca ngợi trung thần nghĩa sĩ cùng lời chỉ trích hành động tham bạo của kẻ gian tà^[1]. Báo Quân đội nhân dân cũng nhấn mạnh bộ sách là công trình tập thể qua nhiều thời đại, không chỉ của riêng Ngô Sĩ Liên^[2].