Cuộc nam chinh năm 1471 của Lê Thánh Tông và thành Đồ Bàn

Bối cảnh

Quan hệ giữa Đại Việt và Chăm Pa vốn nhiều lần chuyển từ giao hảo sang chiến tranh. Theo bài của Lê Hồng Khánh, Trà Toàn lên ngôi sau khi Bàn La Trà Duyệt giết vua Chăm Ma Ha Quý Do; sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục mô tả Trà Toàn cầu viện nhà Minh và đem hơn mười vạn quân thủy bộ cùng voi ngựa đánh Hóa Châu^[1]. Bài tổng hợp trên Wikipedia tiếng Anh nhìn bối cảnh rộng hơn: Chăm Pa bị suy yếu vì nội chiến và nhiều lần đổi vua, còn Lê Thánh Tông lấy cớ trả đũa các cuộc quấy phá, trong đó sử Việt kể việc Chăm vây đồn Huế năm 1470; bài còn cho rằng nhà vua báo với nhà Minh theo hướng phóng đại các vụ tấn công của Chăm^[5].

Diễn biến

Theo Lê Hồng Khánh, năm 1471 (Hồng Đức thứ 2) Lê Thánh Tông thân chinh đem đại quân đánh Chăm Pa, thu lại các châu Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa và chiếm kinh đô Chà Bàn, nay thuộc Bình Định cũ^[1]. Wikipedia xếp lịch trình chi tiết hơn: hạm đội rời Hóa Châu ngày 28/11/1470, cửa Thị Nại thất thủ ngày 18/3 và thành Vijaya thất thủ ngày 22/3/1471^[5].

Con số về cuộc chiến rất không thống nhất. Minh Vượng dẫn Đại Việt sử ký toàn thư rằng quân Lê hạ thành sau cuộc giao tranh ác liệt, bắt sống hơn 30.000 người Chăm, trong đó có vua Trà Toàn, và khoảng 40.000 lính Chăm tử trận^[2]. Wikipedia lại nêu hơn 60.000 người chết, hơn 30.000 bị bắt và thêm 40.000 bị xử tử, dựa trên các tác giả như Maspero, Sun và Zottoli, rồi tự ghi chú rằng bài chưa quy các số này về Toàn thư hay sử Trung Quốc^[5]. Các con số nên được coi là ước lượng của sử liệu, không phải thống kê.

Sau năm 1471: đạo Quảng Nam và các nhà nước Chăm còn lại

Lê Hồng Khánh cho biết trong mười ngày sau khi chiếm Chà Bàn, nhà Lê đã bổ nhiệm cả quan Chăm lẫn quan Việt để giữ ổn định vùng đất mới. Tháng 6/1471, triều đình lập đạo thừa tuyên Quảng Nam, đạo thứ 13 của Đại Việt, gồm đất nam Hải Vân, Hóa Châu, bốn châu Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa và kinh đô cũ; đạo có ba phủ là Thăng Hoa, Tư Nghĩa, Hoài Nhân, đặt tam ty thay vì chức Án sát như mười hai đạo còn lại, lỵ sở ở thành Châu Sa. Triều đình khuyến khích dân Sơn Nam Hạ, Thanh Hóa, Nghệ An vào định cư và cùng người Chăm khai khẩn^[1]. Theo Wikipedia, ranh giới Đại Việt khi đó được đẩy từ đèo Hải Vân tới đèo Cù Mông và giữ đến năm 1611^[5].

Phần còn lại của Chăm Pa không biến mất ngay. Nguyễn Văn Giác (Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, 2019), theo phần tóm tắt, cho biết sau tai biến ở Vijaya, vùng Aryaru (Phú Yên) và Kauthara (Khánh Hòa) hợp lại thành nước Hoa Anh, một nước phiên thuộc; Lê Thánh Tông phong vương cho người đứng đầu là Bàn La Trà Duyệt, nhưng sự kháng cự của ông dẫn tới cuộc chinh phạt lần hai, sau đó vua Lê lấy Đá Bia làm mốc biên giới và đặt Trai Á Ma Phất Am làm vua phiên thuộc phần Kauthara còn lại; vùng này về sau nhập vào Panduranga, mở đường cho nhà nước Hậu Chăm Pa^[3]. Wikipedia gọi Panduranga là nhà nước do Bố Trì Trì lập và tồn tại tới năm 1832^[5]. Bài này chỉ đọc được phần tóm tắt của bài tạp chí.

Đồ Bàn ngày nay

Theo Minh Vượng, Vijaya (Đồ Bàn, Chà Bàn) là kinh đô Chăm Pa khoảng năm thế kỷ, từ năm 999 đến 1471, rồi bị bỏ hoang; cuối thế kỷ XVIII Nguyễn Nhạc xây thành Hoàng Đế trên nền cũ, đến năm 1816 thành bị phá và thủ phủ dời về Quy Nhơn^[2]. Quỳnh Trần trên VnExpress ghi thành được dựng từ năm 982 và, theo cách viết của bài, bị phá hủy hoàn toàn sau thất bại 1471^[4]; hai bài khác nhau cả về năm khởi dựng lẫn mức độ hủy hoại. Hiện dấu tích thành còn ít: tường lũy đá ong, giếng vuông, tượng voi đá và gò Thập Tháp theo Minh Vượng, ba con sư tử đá phong cách Chăm thế kỷ XII–XIV theo Quỳnh Trần^[2][4]. Tháp Cánh Tiên gần đó cao gần 20 m, thuộc thế kỷ XI–XII hoặc XII tùy bài; quần thể được công nhận di tích quốc gia từ năm 1982^[4].

Các cách nhìn khác nhau

Tài liệu của bảo tàng và báo chí trong nước thường trình bày cuộc nam chinh như việc thu hồi các châu cũ và tổ chức quản lý vùng đất mới^[1][2]. Wikipedia ghi nhận một hướng khác: một số học giả, tiêu biểu là Kiernan và các cộng sự, cho rằng mức độ bạo lực và sự suy giảm dân số sau 1471 phù hợp với định nghĩa hiện đại về diệt chủng, viện dẫn cả ngôn từ hạ thấp người Chăm trong chiếu của vua Lê; bài cũng thừa nhận sự suy tàn của Chăm Pa còn ít được nghiên cứu và phải ráp lại từ sử Việt và sử Trung Quốc^[5]. Bài này không đứng về phía nhận định nào, và nếu muốn đối chiếu sâu hơn cần tìm thêm công trình của các nhà nghiên cứu Chăm.