Hồng Đức bản đồ

Hồng Đức bản đồ là gì

Tên Hồng Đức bản đồ (洪德版圖) dùng cho hai thứ có liên quan. Theo mục từ của Nguyễn Tuấn Cường, đó trước hết là một tác phẩm riêng, bộ bản đồ thể hiện cương vực và hệ thống hành chính của Đại Việt vào nửa cuối thế kỷ XV; sau đó là tên gọi cả một tập sách gồm nhiều bản đồ đóng chung, đặt theo tên phần đầu tiên của tập^[1]. Bản gốc của tác phẩm thời Lê đã mất, chỉ còn các truyền bản muộn hơn, có một số thay đổi về địa lý và địa danh so với thời Hồng Đức^[1]. Wikipedia tiếng Anh cũng ghi bản atlas gốc đã thất lạc, nhưng bài này còn ngắn và bị gắn nhiều cảnh báo thiếu nguồn, nên chỉ dùng để đối chiếu^[4].

Niên đại: bao giờ vẽ, bao giờ hoàn thành

Nguồn nói khác nhau ở cả điểm bắt đầu lẫn điểm kết thúc. Nguyễn Tuấn Cường viết rằng việc vẽ bắt đầu năm 1467 khi vua Lê Thánh Tông lệnh cho các thừa tuyên vẽ bản đồ địa phương gửi về triều, và tác phẩm hoàn thành, ban hành năm Hồng Đức thứ 21 (1490); phần thuyết minh ở trang đầu đề ngày mùng 6 tháng 4 năm ấy^[1]. Wikipedia cũng nêu hai mốc 1467 và 1490^[4]. Trần Thị Thanh Thanh trên Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh thì kể năm 1466 nhà vua sai quan quân cả nước xem xét địa hình, vẽ đồ bản nộp về triều, rồi trên cơ sở đó xây dựng tập Hồng Đức bản đồ, hoàn thành năm 1469^[2]. Bài của Vĩnh Khang trên website Bảo tàng Lịch sử quốc gia lại gọi là Hồng Đức bản đồ (1490)^[3]. Danh mục tài liệu tham khảo của mục từ còn có một bài khảo cứu năm 2015 riêng về niên đại chế tác, cho thấy vấn đề vẫn còn được bàn^[1]. Bài này không chọn giữa các mốc.

Cấu trúc và các bản còn lại

Theo Nguyễn Tuấn Cường, hiện còn một số dị bản ở Việt Nam và Nhật Bản, trong đó hai bản đầy đủ nhất đều 87 tờ: bản ký hiệu A.2499 ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Hà Nội) và bản X-2-24 ở Đông Dương văn khố (Toyo Bunko, Tokyo); bản ở Nhật được Viện Khảo cổ Sài Gòn giới thiệu, phiên dịch kèm ảnh âm bản và xuất bản năm 1962, thường dùng trong nghiên cứu^[1].

Phần cốt lõi mang nhan đề “An Nam quốc, Trung Đô, thập tam thừa tuyên”, gồm một bản đồ An Nam, một bản đồ Trung Đô (Thăng Long) và 13 bản đồ thừa tuyên cùng các trang thuyết minh bằng chữ Hán. Mười lăm bản đồ này là bản đồ hành chính vẽ theo lối đơn nguyên, ước lệ, chưa có tỉ lệ xích; mở trang ra, bốn phía trên, dưới, trái, phải ứng với tây, đông, nam, bắc, nên phải xoay 90 độ ngược chiều kim đồng hồ mới khớp hướng bản đồ hiện đại. Các hình vẽ và chữ ghi tổng cộng 53 phủ, 181 huyện và 49 châu thuộc Trung Đô cùng 13 thừa tuyên: Thanh Hóa, Nghệ An, Sơn Nam, Sơn Tây, Kinh Bắc, Hải Dương, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hưng Hóa, Lạng Sơn, An Quảng, Thuận Hóa và Quảng Nam^[1].

Những phần đóng thêm về sau

Cũng theo mục từ, bộ sưu tập có năm phần, và bốn phần sau là của các thế kỷ muộn hơn: Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư (bản đồ nhật trình do Đỗ Bá Công Đạo vẽ và ghi chú năm 1686 theo lệnh chúa Trịnh Căn), Giáp Ngọ niên bình Nam đồ (khoảng 1774–1775), Cảnh Thịnh tân đồ (lời giới thiệu của Nguyễn Án đề năm 1800) và Cao Bằng phủ toàn đồ^[1]. Một điểm lệch cần ghi: bài của Vĩnh Khang đặt Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư của Đỗ Bá vào khoảng 1630–1653^[3], khác với mốc 1686 của Nguyễn Tuấn Cường^[1]. Vì thế khi nói “Hồng Đức bản đồ”, cần phân biệt phần thời Lê Thánh Tông với cả tập sách tập hợp về sau.

Ý nghĩa

Theo Nguyễn Tuấn Cường, phần Hồng Đức bản đồ là bộ bản đồ sớm nhất còn lại, chứa thông tin quý về địa lý và hành chính các cấp ở Việt Nam cuối thế kỷ XV^[1]. Trần Thị Thanh Thanh nhìn tác phẩm như bằng chứng về ý thức lãnh thổ của triều Lê: dù là bản đồ địa lý, nó cho thấy sự quan tâm đến toàn vẹn đất nước, và dẫn việc nhà vua từng ra lệnh trị tội nặng người đem đất nước làm mồi cho giặc^[2].

Bài của Vĩnh Khang, viết trong chủ đề chủ quyền biển đảo, khẳng định bản đồ toàn quốc năm 1490 có ghi Hoàng Sa và Trường Sa^[3]; trong khi mục từ của Nguyễn Tuấn Cường chỉ nêu rõ Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư là tác phẩm đầu tiên khảo chú về Hoàng Sa^[1]. Bài này chỉ thuật lại hai cách viết theo nguồn, không phân xử, và các phát biểu liên quan chủ quyền cần được đối chiếu với tài liệu chuyên môn trước khi dùng.