Quần thể danh thắng Tràng An (Di sản thế giới hỗn hợp, Ninh Bình)

Khái quát

Theo UNESCO, tài sản có tên "Trang An Landscape Complex", thuộc loại di sản hỗn hợp (cả văn hóa và thiên nhiên), được ghi danh năm 2014 theo các tiêu chí (v), (vii) và (viii); vùng lõi rộng 6.226 ha^[1]. Báo Đại biểu Nhân dân và Báo Lào Cai ghi ngày ghi danh là 25/6/2014, và gọi đây là di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam và của Đông Nam Á^[2][4]. Theo UNESCO, tài sản nằm gần rìa nam của đồng bằng sông Hồng^[1].

Phạm vi và ba khu bảo tồn

Nhóm tác giả Phạm Thị Trầm, Lê Thu Quỳnh và Trần Thị Kim Bảo (Viện Địa lý nhân văn, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho biết toàn khu di sản rộng 12.252 ha, gồm vùng lõi 6.226 ha và vùng đệm 6.026 ha. Khu di sản gồm ba khu bảo tồn chính là cố đô Hoa Lư, khu danh thắng Tràng An – Tam Cốc – Bích Động và rừng đặc dụng Hoa Lư; khu có 429 di tích và nhà cổ trên địa bàn 18 xã, phường, trong đó 46 di tích đã xếp hạng gồm 2 di tích quốc gia đặc biệt, 21 di tích quốc gia và 23 di tích cấp tỉnh^[3]. Báo Lào Cai cũng ghi khu di sản trải rộng hơn 12.000 ha trên 18 xã, phường^[4].

Cảnh quan núi đá vôi và hang động

UNESCO mô tả đây là cảnh quan các đỉnh karst đá vôi xen kẽ thung lũng, nhiều thung lũng ngập một phần nước và được bao quanh bởi vách đá dựng đứng gần như thẳng đứng^[1]. Theo bài trên Tạp chí Môi trường, khu du lịch sinh thái Tràng An có 31 hồ đầm nối thông với nhau bằng 48 hang động, và có các tuyến tham quan bằng thuyền^[3]. Báo Lào Cai cũng nêu con số 48 hang xuyên thủy^[4]. Cũng theo tạp chí này, rừng đặc dụng Hoa Lư nằm xen giữa các núi đá vôi, đất ngập nước và sông hồ, có 577 loài thực vật, trong đó 10 loài thuộc Sách đỏ Việt Nam và 7 loài lần đầu được ghi nhận cho hệ thực vật Việt Nam^[3].

Dấu tích người tiền sử

Theo UNESCO, việc thám sát các hang ở nhiều độ cao khác nhau đã phát hiện dấu vết hoạt động của con người liên tục hơn 30.000 năm. Các dấu vết này cho thấy những nhóm săn bắt – hái lượm theo mùa từng sử dụng vùng núi, và cách họ thích nghi với biến đổi khí hậu, môi trường, nhất là việc biển nhiều lần tràn ngập cảnh quan sau thời kỳ băng hà cuối cùng. Câu chuyện cư trú tiếp tục qua thời đại đá mới, đồng thuộc rồi đến thời kỳ lịch sử^[1]. Báo Đại biểu Nhân dân cho biết các nhà khoa học xem nơi đây là kho thông tin còn nguyên vẹn về truyền thống cư trú và sử dụng đất, vùng biển của người tiền sử^[2]. Bài trên Tạp chí Môi trường viết rằng cư dân tiền sử sống trong hang động, mái đá ở vùng lõi hàng vạn năm trước, chế tác công cụ đá vôi, làm gốm và trồng trọt trong các thung lũng đầm lầy^[3].

Cố đô Hoa Lư và các di tích lịch sử

Theo UNESCO, Hoa Lư, kinh đô cổ của Việt Nam, được lập ở đây vì lý do chiến lược vào thế kỷ X – XI; khu di sản còn có đền, chùa, ruộng lúa và các làng nhỏ^[1]. Theo Báo Lào Cai, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế năm 968, Hoa Lư gắn với triều Đinh (968–980), triều Tiền Lê (980–1009) và thời gian đầu nhà Lý (1009–1010)^[4]. Tạp chí Môi trường kể thêm các di tích tiêu biểu trong vùng như cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính, đền Trần, phủ Khống, hành cung Vũ Lâm và đền Cao Sơn^[3].

Du lịch và áp lực bảo tồn

Các tác giả Tạp chí Môi trường cho biết Ninh Bình đón hơn 6,5 triệu lượt khách du lịch năm 2023, trong đó hơn 450.000 lượt khách quốc tế. Du lịch mang lại việc làm và thu nhập cho người dân, nhưng cũng gây xói mòn di sản, quá tải hạ tầng, nước thải chưa xử lý đạt chuẩn và áp lực lên các loài bị đe dọa^[3]. Hiểu biết của người dân và du khách về giá trị di sản còn hạn chế: nhiều người chỉ đến ngắm cảnh, thăm hang động hoặc đi lễ^[3].

Ngày 24/1/2024, UBND tỉnh Ninh Bình họp báo về chuỗi hoạt động kỷ niệm 10 năm ghi danh, với trọng tâm là lễ kỷ niệm dự kiến tối 26/4/2024 và hai hội thảo. Phó Chủ tịch tỉnh Trần Song Tùng nhấn mạnh di sản chỉ phát huy giá trị khi đem lại lợi ích vật chất, tinh thần cho người dân và duy trì sinh kế của họ^[2].