Ma nhai núi Non Nước (Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương, Ninh Bình)

Ma nhai trên núi Non Nước là gì

Ma nhai là các bài văn, thơ, bia ký khắc thẳng lên vách đá. Ở Ninh Bình, hệ thống này nằm trên núi Non Nước, còn gọi là Dục Thúy sơn, Sơn Thủy hay núi Hộ Thành, ở ngã ba sông Vân và sông Đáy, nay thuộc phường Hoa Lư^[3]. Núi được xếp hạng di tích quốc gia năm 1962 và di tích quốc gia đặc biệt năm 2019^[4].

Theo các nhà nghiên cứu mà Báo Văn hóa dẫn, trên núi hiện còn 43 văn khắc ma nhai, trong đó có 37 bản Hán Nôm, niên đại từ thời Trần đến đầu thế kỷ XX: chín bài thời Trần, ba bài thời Lê sơ (thế kỷ XV), một bài thời Mạc (thế kỷ XVI), bốn bài thời Lê Trung hưng (thế kỷ XVII – XVIII), phần còn lại thuộc thời Nguyễn^[3][4]. Thông cáo về hồ sơ đề cử mô tả cả 43 bản dùng chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ, khắc trực tiếp lên vách đá bằng kỹ thuật điêu khắc đá truyền thống, gồm ngự bút, bia ký, thơ văn, đề từ do vua, quan, danh nhân và nhà thơ để lại^[1].

Những văn bản tiêu biểu

Các bài của Báo Văn hóa nêu một số văn khắc nổi bật. Một là bia "Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký" do Trương Hán Siêu soạn, khắc vào sườn núi năm Quý Mùi, niên hiệu Thiệu Phong thứ 3 (1343), đời Trần Dụ Tông. Hai là bia "Thánh chỉ" của Thượng hoàng Trần Minh Tông khắc năm Kỷ Sửu (1349). Ba là bản ma nhai do Ngô Thì Sĩ và Ngô Thì Nhậm đề, được mô tả là ít gặp ở Việt Nam^[3][4]. Báo này cũng nhấn mạnh sưu tập thơ văn ngự chế của các vua Trần Minh Tông, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông, Lê Tương Dực và Lê Hiển Tông, mà theo bài viết hiếm danh sơn nào còn giữ được^[3].

Nhà nghiên cứu Trương Đình Tưởng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Ninh Bình, cho rằng Trương Hán Siêu là người đặt tên và tôn vinh vẻ đẹp của Dục Thúy sơn, đồng thời là người đầu tiên khắc bài ký lên vách núi. Ông cũng nói một bia cúng ruộng năm 1343 ghi tới 20 tên làng bằng chữ Nôm, và coi đó là dấu vết chữ Nôm khắc đá sớm nhất ở Việt Nam^[4]. Đây là nhận định của một nhà nghiên cứu địa phương, bài này chưa đối chiếu với công trình về chữ Nôm.

Nội dung và giá trị theo hồ sơ

Theo bài báo về kết quả kỳ họp, hồ sơ nhấn mạnh ba điều. Thứ nhất, các bản khắc là tư liệu độc bản về lịch sử, văn học, văn hóa và nghệ thuật. Thứ hai, chúng phản ánh sự giao thoa Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo với tín ngưỡng bản địa và đặt văn học trung đại Việt Nam trong dòng văn học chữ Hán Đông Á. Thứ ba, một số bản khắc ghi sự tham gia của phụ nữ trong hoạt động tôn giáo, xã hội; bài báo cho rằng đó là cứ liệu về những biểu hiện của bình đẳng giới trong xã hội trung đại, ít nhất từ thế kỷ XIV^[2]. Theo Nhân Dân, các đại biểu dự tọa đàm ví hệ thống này như một "bảo tàng thư pháp" ngoài trời^[5].

Hồ sơ và quyết định ghi danh

Ngày 4/6/2025, Sở VHTT Ninh Bình phối hợp với Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) và Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức hội thảo quốc tế về văn khắc này. Tại đó có nhận xét rằng văn khắc Hán Nôm núi Non Nước còn ít được nghiên cứu hệ thống^[3]. Ngày 3/6/2026, tỉnh Ninh Bình tổ chức tọa đàm quốc tế khác, và bà Vũ Thị Minh Hương, Phó Chủ tịch MOWCAP, cho biết hồ sơ đề cử đã được lập theo quy trình và đã trình lên^[5]. Theo Báo Văn hóa tháng 5/2026, UBND phường Hoa Lư yêu cầu tháo dỡ các nhà tôn tạm bợ trên đỉnh núi và nhắc người dân, du khách không tự ý viết, vẽ lên vách núi, để không ảnh hưởng đến việc bảo vệ hồ sơ^[6].

Lúc 15 giờ 20 ngày 5/11/2026 (giờ Việt Nam), tại kỳ họp lần thứ 11 ở Jakarta, Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương (MOWCAP) của UNESCO thông qua việc ghi danh "Ma nhai trên núi Non Nước" cùng hồ sơ "Văn bia Phố Hiến" vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Theo Vietnam+, Việt Nam từ đó có 13 di sản tư liệu được UNESCO công nhận: 4 thế giới và 9 khu vực^[1].

Những điểm cần lưu ý

Danh hiệu này thuộc danh mục khu vực, không phải Danh mục Ký ức thế giới toàn cầu, dù nhiều báo viết ngắn gọn là "UNESCO ghi danh"^[1]. Số lượng bản khắc cũng được nêu không đồng đều: các bài đều ghi 43 văn khắc, trong khi chú thích ảnh của bài Vietnam+ nói về hơn 100 bài vịnh và 40 bài khắc thạch^[1]. Báo Văn hóa 2025 thì chỉ nói 37 bản Hán Nôm trong 43 bản, còn 6 bản kia gồm những loại nào thì các bài báo đọc được chưa nêu rõ, dù thông cáo có nhắc chữ Quốc ngữ^[1][3]. Nhân Dân tháng 6/2026 viết rằng nếu được ghi danh, Ninh Bình sẽ là tỉnh đầu tiên của Việt Nam có đủ các loại danh hiệu UNESCO; nhận định này gắn với phía địa phương và chưa được đối chiếu với danh sách chính thức^[5].