Bộ sưu tập của nhạc sĩ Hoàng Vân (Di sản tư liệu thế giới của UNESCO)

Một bộ sưu tập âm nhạc trong Danh mục Ký ức thế giới

Bộ sưu tập của nhạc sĩ Hoàng Vân (Composer Hoàng Vân Collection) được UNESCO ghi vào Danh mục Ký ức thế giới (Memory of the World Register) năm 2025. Trang của UNESCO cho biết hồ sơ do Việt Nam đệ trình năm 2023, gồm các loại tư liệu bản thảo, âm thanh, video và tư liệu khác^[1]. Báo Nhân Dân (13/5/2025) đưa tin hồ sơ được thông qua vào tháng 4 và gọi đây là lần đầu một bộ sưu tập âm nhạc của Việt Nam trở thành di sản tư liệu thế giới^[3]. Viet Nam News (12/4/2025) đưa tin trong bối cảnh phiên họp của Hội đồng Chấp hành UNESCO ngày 10/4/2025 nhưng không nêu rõ ngày ghi danh^[5].

Nhạc sĩ Hoàng Vân

Hoàng Vân (1930–2018), tên khai sinh Lê Văn Ngọ. Theo hồ sơ đề cử, ông học tại Nhạc viện Trung ương Bắc Kinh, năm 1960 trở về Hà Nội cùng những nhạc sĩ đầu tiên được đào tạo ở nước ngoài, rồi làm chỉ huy và giám đốc nghệ thuật Dàn nhạc của Đài Tiếng nói Việt Nam. Năm 1970 ông chuyển sang Hội Nhạc sĩ Việt Nam^[2]. Trang UNESCO tóm tắt ông là nhà soạn nhạc ở bước ngoặt của âm nhạc Việt Nam, với những tác phẩm phản ánh mối quan hệ giữa sáng tác và lịch sử xã hội, “đặc biệt là số phận của phụ nữ và các tầng lớp thiệt thòi”^[1].

Bộ sưu tập gồm những gì

Theo UNESCO và hồ sơ đề cử, bộ sưu tập có hơn 700 tác phẩm âm nhạc từ năm 1951 đến 2010^[1][2]. Hồ sơ liệt kê các loại: bản nhạc (bản thảo gốc, bản sao, bản in), bản ghi âm, video và băng âm thanh, cùng phỏng vấn, bài báo, ảnh và sách^[2]. Theo hồ sơ, bộ sưu tập hình thành từ nhiều nguồn, khởi đầu từ khoảng năm 2000 với chừng 100 bản ghi âm của Đài Tiếng nói Việt Nam; từ năm 2018 được hiến tặng thêm khoảng 100 bản ghi âm nên đạt gần 200 bản; khoảng 100 bản nhạc in được tặng năm 2019; hơn 100 video do Đài Truyền hình Việt Nam và các nghệ sĩ trao; khoảng 300 bản thảo gốc và bản sao bản thảo cùng khoảng 50 bản in vốn thuộc kho riêng của nhạc sĩ, đến năm 2022 được chuyển về Trung tâm Lưu trữ quốc gia III ở Hà Nội^[2]. Báo Nhân Dân tóm lược là hơn 700 tư liệu, trong đó khoảng 200 bản ghi âm và hơn 300 bản tổng phổ, phân phổ^[3].

Về chủ đề, hồ sơ nêu khoảng 40 tác phẩm về phụ nữ, 40 tác phẩm mang đề tài quốc tế, 50 về nghề nghiệp, 50 về chiến tranh, 50 về các vùng miền, 100 dành cho thiếu nhi và thanh niên, và 100 sáng tác theo thể romance, nhiều bài chưa xuất bản hoặc chưa thu âm. Hồ sơ nhắc các tác phẩm như thơ giao hưởng “Thành đồng Tổ quốc”, “Hồi tưởng” cho dàn nhạc và hợp xướng kép, vũ kịch “Chị Sứ”, bài hát “Quảng Bình quê ta ơi” (1964)^[2].

Một bộ bản thảo từng suýt thất lạc

Hồ sơ kể quanh năm 1969–1970 kho bản nhạc của đài phát thanh bị cháy, gần như toàn bộ bản nhạc mất. Bản nhạc “Hồi tưởng” sau này phải chép lại: năm 2000, nhạc sĩ Hoàng Lương nghe bản ghi âm năm 1976 để ghi lại tổng phổ. Hồ sơ cũng nêu một số tác phẩm trong các danh mục chưa tìm thấy, như khúc rhapsody cho cello, một operetta và thơ giao hưởng số 2^[2].

Chủ sở hữu, truy cập và nơi lưu giữ

Người nộp hồ sơ là TS. Lê Y Linh, con gái nhạc sĩ, đại diện gia đình; chủ sở hữu là bà và nhạc trưởng Lê Phi Phi. Hồ sơ ghi đây là bộ sưu tập tư nhân, bản quyền thuộc gia đình và không hạn chế truy cập^[2]. Từ tháng 5/2018, phần số hóa (âm thanh, video, bài viết, danh mục tác phẩm) được đưa lên trang hoangvan.org; từ cuối năm 2022 nhà nghiên cứu có thể xem bản thảo gốc tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III ở Hà Nội^[2].

Lập luận trong hồ sơ

Hồ sơ đề cử nêu bộ sưu tập đáp ứng các tiêu chí về ý nghĩa lịch sử, ý nghĩa xã hội – cộng đồng, hình thức và phong cách, tính xác thực và toàn vẹn. Hồ sơ lập luận rằng các tác phẩm là một mảnh của phong trào nhạc cổ điển châu Âu lan ra thế giới, kết hợp giữa truyền thống âm nhạc châu Âu và châu Á, đồng thời là nguồn tham khảo cho nghiên cứu về Việt Nam thời hậu thuộc địa và Chiến tranh lạnh. Hồ sơ nhấn mạnh hình ảnh phụ nữ và bình đẳng giới^[2]. Nhân Dân ghi hai tiêu chí được nêu là giá trị toàn cầu và chủ đề ưu tiên về giới^[3]. Đây là lập luận của phía đề cử.

Những chỗ nguồn lệch nhau

Số bản thảo: Nhân Dân viết “hơn 300 bản tổng phổ, phân phổ”, còn hồ sơ viết khoảng 300 bản thảo gốc và bản sao bản thảo^[2][3]. Số ngôn ngữ của trang hoangvan.org: hồ sơ ghi năm thứ tiếng gồm Việt, Pháp, Anh, Tây Ban Nha, Nga; VOV (27/4/2025) ghi Việt, Anh, Pháp, Nga, Trung^[2][4]. VOV gọi đây là tác phẩm âm nhạc đầu tiên của Việt Nam trong danh mục và là bộ sưu tập duy nhất thuộc loại này trong khu vực^[4].