Ma nhai Ngũ Hành Sơn (Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương, Đà Nẵng)

Ma nhai và Ngũ Hành Sơn

Ngũ Hành Sơn là cụm núi đá vôi rộng khoảng 2 km² ở Đà Nẵng. Trên vách đá và trong các hang động ở đây có nhiều văn bản chữ Hán và chữ Nôm được khắc thẳng vào đá, gọi chung là “ma nhai”. Hồ sơ đề cử mô tả đó là những văn bản khắc trên vách núi, trong động, tập trung chủ yếu trên ngọn Thủy Sơn, ở các động Hoa Nghiêm, Huyền Không, Tàng Chơn, Vân Thông và Linh Nham^[2]. Theo hồ sơ, từ thế kỷ XVII đến XIX nơi này là trung tâm Phật giáo của miền Trung, nằm cạnh sông Cổ Cò nối Đà Nẵng với cảng Hội An nên là điểm dừng chân của thương nhân nước ngoài^[2].

Ghi danh năm 2022

Ma nhai Ngũ Hành Sơn được ghi vào Danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương (MOWCAP) của UNESCO, không phải Danh mục Ký ức thế giới toàn cầu^[1]. Hồ sơ do Sở Văn hóa và Thể thao Đà Nẵng lập, ký ngày 5/5/2022; chủ sở hữu là Ban Quản lý Danh thắng Ngũ Hành Sơn^[2]. Báo Pháp luật Việt Nam cho biết Ủy ban Chấp hành MOWCAP công nhận tại hội nghị toàn thể lần thứ chín ở Hàn Quốc cuối tháng 11/2022; VietnamPlus ghi ngày 26/11/2022; trang MOWCAP lưu mục này với ngày 6/12/2022^[1][3][5]. Đà Nẵng quyết định lập hồ sơ từ năm 2019; ngày 1/3/2023 thành phố đón bằng công nhận do đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam trao^[5]. Hồ sơ ghi 78 văn bản, gồm 76 bản chữ Hán và 2 bản chữ Nôm, niên đại từ nửa đầu thế kỷ XVII đến thế kỷ XX^[2].

Phân bố trong các hang

Theo thống kê của hồ sơ, động Hoa Nghiêm có khoảng 20 bản (15 bản đọc được, 5 bản mờ). Động Huyền Không có 30 bản, trong đó 15 bản đọc được, 9 bản quá mờ và 6 bản bị trát xi măng, sơn; phần lớn là thơ tả cảnh. Động Tàng Chơn có 20 bản, 16 bản còn rõ, 4 bản bị đục hoặc trát nhưng nội dung được chép lại trong Ngũ Hành Sơn lục của tú tài Hồ Thắng Doanh đầu đời Khải Định (khoảng 1916). Động Vân Thông có 2 bản, động Linh Nham 3 bản, ba địa điểm khác 3 bản^[2].

Nội dung gồm thơ tả cảnh, bia ký, đề từ, đề danh và câu đối của vua, quan triều Nguyễn, cao tăng và trí thức, với nhiều kiểu chữ chân, hành, thảo, triện, lệ^[4]. Ngũ Hành Sơn gắn với vua Minh Mạng: hồ sơ cho biết ông đến đây ba lần và năm 1837 ban tên Ngũ Hành Sơn cho cụm núi. Hồ sơ kể sáu văn bản ngự chế của ông: một ở Huyền Không, một ở Vân Thông, một ở Linh Nham (hai bản sau khắc năm 1837) và ba bản đề tên động ở Vân Căn Nguyệt Quật, Thiên Phước Địa, Vân Nguyệt Cốc^[2].

Hai bản khắc thế kỷ XVII

Hồ sơ nhấn mạnh hai văn bản cổ nhất. “Phổ Đà sơn Linh Trung Phật” ở động Hoa Nghiêm, khắc năm 1640, ghi việc thiền sư Huệ Đạo Minh trùng tu chùa trên núi và dựng chùa Bình An dưới chân núi. Kèm theo là danh sách 82 người cúng tiến, gồm 10 người Nhật Bản, 3 người Trung Hoa và 69 người Việt. Văn bản ghi tên năm phụ nữ Việt cùng chồng là thương nhân ngoại quốc; hồ sơ dùng chi tiết này làm bằng chứng về hôn nhân quốc tế ở Hội An thế kỷ XVII^[2]. Bản “Ngũ uẩn sơn cổ tích Phật tịch diệt lạc” ở động Vân Thông, năm Mùi (1631 theo hồ sơ), cũng của Huệ Đạo Minh, nay bị người ta viết chồng chữ quốc ngữ lên trên^[2].

Ý nghĩa theo hồ sơ đề cử

Hồ sơ cho rằng ma nhai là chứng cứ về quan hệ kinh tế, văn hóa, chính trị giữa Đàng Trong với Nhật Bản và Trung Hoa từ thế kỷ XVII, về thương cảng Hội An, về cộng đồng người Hoa và về sự đan xen chữ Hán – Nôm. Bản “Phổ Đà sơn Linh Trung Phật” từng được in đầy đủ cả phiên âm lẫn dịch nghĩa trong giáo trình Cơ sở văn tự Hán Nôm do Lê Trí Viễn chủ biên (1987)^[2].

Bảo tồn và hiện trạng

Hồ sơ cho biết toàn bộ nội dung đã được dập bản, dịch sang tiếng Việt và tiếng Anh, lập cơ sở dữ liệu tra cứu; bản dập lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Bảo tàng Đà Nẵng. Hồ sơ cũng thừa nhận một phần văn bản đã mòn, bị đục, trát hoặc viết chồng; sau năm 1945 ma nhai thưa dần, và văn bản cuối cùng là “Du Ngũ Hành Sơn” của Thích Diệu Ngộ năm 1961^[2]. SGGP (2023) ghi trong 78 bản có 52 bản còn đọc được; cơ quan quản lý dự kiến chiếu sáng và số hóa kèm mã QR^[6]. Viet Nam News (2026) ghi việc dùng bản dập và mã QR, kèm cảnh báo của nhà sử học Bùi Văn Tiếng về phong hóa và tác động của con người^[7].

Những chỗ nguồn lệch nhau

Số lượng: hồ sơ, VietnamPlus và SGGP ghi 78 bản; Ban quản lý (Nhà đầu tư, 2022) và chú thích ảnh của Viet Nam News (2026) nói khoảng 90 bản^{[2][4][5][6][7]}. Văn bản sớm nhất: hồ sơ ghi 1631 (Vân Thông) và 1640 (Hoa Nghiêm); Viet Nam News nêu 1640 và 1691^[2][7]. Năm công nhận: MOWCAP ghi 2022, Viet Nam News gọi là 2023, có thể tính theo năm trao bằng^[1][7].