Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn

Khái quát

Cao nguyên đá Đồng Văn nằm ở vùng núi cực bắc Việt Nam, trước đây thuộc tỉnh Hà Giang và nay thuộc tỉnh Tuyên Quang. Theo trang của Chương trình Khoa học Địa chất và Công viên địa chất quốc tế của UNESCO, đá vôi chiếm khoảng 60% khu vực, tạo ra những đỉnh cao, hẻm vực sâu và hệ thống karst rộng. Công viên có diện tích 234.500 ha và khoảng 323.842 cư dân^[1]. Các nguồn trong nước, kể cả Báo Văn hóa (2026), thường ghi Đồng Văn được UNESCO công nhận từ năm 2010^[3]; riêng bảng thông tin của UNESCO hiện ghi ngày chỉ định là năm 2015, nên bài nêu cả hai mốc.

Một bài trên Tạp chí Khoa học của Đại học Quốc gia Hà Nội (2019) viết rằng Cao nguyên đá Đồng Văn là công viên địa chất toàn cầu đầu tiên của Việt Nam, rồi đến Non nước Cao Bằng (2018)^[2].

Di sản địa chất

Lịch sử địa chất của cao nguyên kéo dài hơn 550 triệu năm, bắt đầu từ kỷ Cambri. UNESCO nêu công viên có bằng chứng của hai đợt tuyệt chủng lớn: Frasni – Famen (khoảng 360 triệu năm trước) và Permi – Trias (khoảng 250 triệu năm trước). Khu vực có cả đá trầm tích, đá macma và đá biến chất, cùng nhiều hóa thạch như cá cổ, thực vật, tay cuộn, thân mềm hai mảnh vỏ, bọ ba thùy, trùng lỗ, san hô và hóa thạch dấu vết thân mềm^[1]. Hẻm vực Tu Sản sâu 700–800 m, được UNESCO xếp vào những hẻm vực sâu nhất Đông Nam Á, còn đỉnh cao nhất là núi Miếu Vạc cao 1.971 m^[1].

Nghiên cứu năm 2019 liệt kê nhiều điểm di sản địa chất đã được xác định ở đây, gồm điểm hóa thạch tay cuộn Ma Lé, điểm hóa thạch bọ ba thùy ở Làn Chải, ranh giới thời địa tầng Frasni – Famen tại đèo Si Phai, ranh giới Permi – Trias ở mặt cắt Lũng Cẩm, rừng đá Khau Vai và danh thắng núi đôi Quản Bạ^[2]. Nhóm tác giả đánh giá riêng sáu điểm ở huyện Đồng Văn, gồm hang Rồng, hang Hàm Rồng, hoang mạc đá Sảng Tủng, núi Đồn Cao, hang Nhù Sang và hang Ma Lé, thuộc ba kiểu: cổ sinh vật, địa mạo (hoang mạc đá và hang karst) và khoáng vật – khoáng sản^[2].

Đa dạng sinh học

UNESCO cho biết có hai khu bảo tồn trong công viên, bảo vệ các loài như thông, gấu ngựa, sơn dương phương Nam và nhiều loài chim. Loài voọc mũi hếch Bắc Bộ, từng được cho là đã tuyệt chủng, được phát hiện lại ở đây vào những năm 1990; trang của UNESCO viết khoảng 200 cá thể còn sống trong công viên, đây là nơi duy nhất trên thế giới còn loài này^[1].

Cộng đồng và văn hóa

Cao nguyên là nơi sinh sống của 17 dân tộc, trong đó có Mông, Lô Lô, Cờ Lao, Bố Y, Dao và Tày; một số cộng đồng đã sống ở đây từ 500 đến 800 năm. Hơn 60% dân cư là người Mông và đây là cộng đồng Mông lớn nhất Việt Nam. Văn học dân gian và nghệ thuật trình diễn của các dân tộc vẫn được gìn giữ, như các điệu thổi lá, thổi môi và sáo; dinh thự họ Vương ở xã Sà Phìn dựng bằng đá xanh, gỗ pơ mu và ngói đất nung, còn phố cổ Đồng Văn có khoảng 40 ngôi nhà từ khoảng năm 1890^[1]. Báo Văn hóa (2026) cũng nhắc đến 17 dân tộc cùng kiến trúc bản địa, nghi lễ, tri thức dân gian và nghề thủ công của họ^[3].

Tái thẩm định và áp lực du lịch

Danh hiệu công viên địa chất toàn cầu được xem xét lại định kỳ. Tháng 4/2026, tỉnh Tuyên Quang hoàn thiện hồ sơ cho đợt tái đánh giá lần thứ IV; việc rà soát chỉ ra những tồn tại về biển báo, trung tâm thông tin, điểm dừng chân và cảnh quan, đồng thời yêu cầu chấn chỉnh xe ôm tự phát, dịch vụ không niêm yết giá và các tour mô tô dành cho khách quốc tế^[3]. Từ ngày 25 đến 27/7/2026, đoàn chuyên gia của Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO kiểm tra 34 điểm di sản và hoàn thành chương trình khảo sát^[4]. Đoàn cho biết tài liệu khảo sát là cơ sở để tái đánh giá chính thức năm 2026^[5]. Tính đến đầu tháng 11/2026, bài chưa tìm thấy nguồn nào công bố kết luận cuối cùng của UNESCO.

Nghiên cứu năm 2019 cũng cảnh báo công tác bảo tồn di sản địa chất chưa được chú trọng đủ, và còn xung đột giữa phát triển hạ tầng, dịch vụ du lịch, sinh kế người dân với việc bảo tồn^[2].