Dân tộc Hoa

Tên gọi và nguồn gốc

Người Hoa còn được gọi là Hán, Minh Hương, hoặc theo quê gốc ở Trung Quốc như Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam^[2]. Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo liệt kê các nhóm địa phương gồm Quảng Đông, Quảng Tây, Hải Nam, Triều Châu, Phúc Kiến, Sang Phang, Xìa Phống, Thoòng Nhằn, Minh Hương và Hẹ^[1]. Theo điều tra năm 2019, họ có 749.466 người, hơn một nửa sống ở Thành phố Hồ Chí Minh^[1][2]. Về thời điểm di cư, hai nguồn nêu mốc khác nhau: Bộ Dân tộc và Tôn giáo cho rằng người Hoa đến Việt Nam từ thế kỷ XVI, đông hơn vào cuối thời Minh, đầu thời Thanh và kéo dài đến nửa đầu thế kỷ XX^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho rằng họ vào nước ta từ thời Bắc thuộc^[2].

Địa bàn cư trú

Ở nông thôn, người Hoa sống thành thôn xóm, ven núi, giữa cánh đồng hoặc ven biển; ở thành thị, họ tập trung trong các khu phố riêng^[1][2]. Chợ Lớn thường được xem là thành phố của người Hoa^[3]. Dấu ấn của cộng đồng còn thể hiện qua các ngôi chùa Bà Thiên Hậu của người Hoa ở Thủ Dầu Một (vùng Bình Dương cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh), Sa Đéc (Đồng Tháp), Mỹ Tho (vùng Tiền Giang cũ, nay thuộc Đồng Tháp) và Biên Hòa (Đồng Nai)^[5].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Hoa thuộc nhóm ngôn ngữ Hán, ngữ hệ Hán - Tạng; ở Việt Nam, nhóm này gồm ba dân tộc là Hoa, Ngái và Sán Dìu^[1][3]. Chữ Hán được dạy và học ở các trường, và nhu cầu học chữ Hoa trong cộng đồng đang phổ biến^[1]. Trong nhà thường treo câu đối, liễn và dán giấy đỏ viết chữ Hán bằng mực nho, gửi gắm mong ước về phúc, thọ, tài, lộc, khang, ninh^[2].

Kinh tế truyền thống

Người Hoa ở nông thôn chủ yếu làm nông nghiệp, lấy lúa nước làm cây trồng chính, có kinh nghiệm trồng dược liệu và hương liệu; một bộ phận ven biển làm muối và đánh cá^[1][2]. Ở đô thị, họ làm dịch vụ, buôn bán và hoạt động trong công nghiệp, thương mại, tài chính, giao thông, y dược; thương nghiệp và dịch vụ là các ngành nổi bật^[1][2][3]. Tiểu thủ công nghiệp phát triển với nghề gốm, làm giấy súc và làm nhang; theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, nghề gốm gắn với Đồng Nai, còn giấy súc và nhang gắn với Thành phố Hồ Chí Minh^[1][2]. Trong kinh doanh, người Hoa đặc biệt coi trọng chữ "tín"^[1].

Nhà ở

Có ba kiểu nhà chính: nhà ba gian hai chái, nhà chữ Môn và nhà chữ Khẩu; hai kiểu bố trí sau được coi là nét văn hóa cổ truyền^[1][2]. Vật liệu gồm đá, gạch mộc hoặc đất nện, mái lợp ngói máng, lá cọ, lá tre hoặc phên. Nội thất nổi bật là bàn thờ tổ tiên, dòng họ, Phật và các vị thần, cùng câu đối, liễn, giấy hồng chữ Hán cầu phúc, cầu lợi, cầu bình yên^[1].

Trang phục

Trang phục truyền thống hiện chủ yếu còn thấy ở người lớn tuổi hoặc trong lễ cưới, tang lễ. Phụ nữ mặc áo cổ viền cao, cài khuy một bên, xẻ tà, hoặc áo sườn xám; thiếu nữ ưa màu hồng, đỏ. Nam giới mặc áo màu đen hoặc xanh đậm, kiểu tứ thân hoặc cổ đứng. Vòng tay, bông tai, dây chuyền là những món trang sức phụ nữ ưa dùng^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Gia đình người Hoa theo chế độ một vợ một chồng, phụ hệ, đề cao vai trò người đàn ông; hôn nhân chú trọng việc nối dõi con trai^[1][2]. Trước đây cha mẹ quyết định việc cưới xin và thường kết hôn trong cùng nhóm địa phương, với vai trò của trưởng họ và ông mối; ngày nay giới trẻ có tiếng nói nhiều hơn^[1][2]. Dòng họ được coi trọng: mỗi họ có từ đường và hằng năm tổ chức giỗ tộc. Các ngành nghề lập hội nghề nghiệp, mỗi hội có vị tổ và ngày giỗ tổ riêng^[1]. Cộng đồng gắn kết qua gia đình, dòng họ và các tổ chức bang, hội, giúp hỗ trợ kinh doanh và giữ gìn văn hóa. Người cao tuổi được kính trọng, lễ mừng thọ từ 60 tuổi vẫn phổ biến^[2].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Hoa thờ cúng tổ tiên, dòng họ cùng các vị thần phù hộ gia đình như thần Bếp, Thổ Địa, Thần Tài^[1][2]. Ở quy mô cộng đồng, họ thờ bà Thiên Hậu, Quan Công, ông Bổn, Nam Hải Quan Âm, Khổng Tử, Lão Tử, thành hoàng và tổ sư các nghề^[1][2]. Chùa, miếu thường gắn với hội quán và trường học, là nơi sinh hoạt cộng đồng và tổ chức hội lễ^[1]. Ngoài tín ngưỡng dân gian, một bộ phận theo Phật giáo, Đạo giáo, Thiên Chúa giáo và Tin Lành^[2].

Các lễ tết trong năm gồm Nguyên đán, Nguyên tiêu, Thanh minh, Đoan ngọ, Trung nguyên và Trung thu. Tết Nguyên đán kéo dài đến rằm tháng Giêng, và lễ Nguyên tiêu là đỉnh điểm của tín ngưỡng, văn hóa truyền thống; múa lân, sư tử, rồng thường diễn ra tại chùa từ ngày 23 tháng Chạp đến rằm tháng Giêng^[1]. Năm 2020, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia "Tập quán xã hội và tín ngưỡng Tết Nguyên tiêu của người Hoa quận 5", tức khu vực Chợ Lớn, Thành phố Hồ Chí Minh. Hoạt động diễn ra từ ngày 10 đến hết tháng Giêng âm lịch, sôi động nhất từ ngày 12 đến 18, lễ chính vào rằm; lễ tổ chức chủ yếu ở hội quán, nổi bật là diễu hành và trình diễn đường phố cùng văn nghệ, múa lân sư rồng, võ thuật và thư pháp^[4]. Dịp này người ta treo đèn lồng đỏ, đốt và treo hương vòng, chui qua bụng ngựa Xích Thố; năm 2025 còn có lễ rước tượng Quan Công quanh Chợ Lớn. Ở Chợ Lớn, chùa Ông, chùa Bà Thiên Hậu (xây từ khoảng năm 1760, nơi cầu bình an cho những chuyến đi biển), chùa Quan Âm - hội quán Ôn Lăng và chùa Ông Bổn là những địa điểm gắn với các hoạt động này^[4][5].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Sinh hoạt văn hóa truyền thống gồm hát, múa và hài kịch, với các nhạc cụ như tiêu, sáo, tỳ bà, nhị, nguyệt, chập chã. Hát "sơn ca" (sán cố) được nhiều người, nhất là thanh niên, ưa chuộng; "nhạc xã" là hình thức tổ chức văn nghệ dân gian mang tính nghiệp dư từ lâu đời^[1]. Múa lân, sư tử, rồng là loại hình nghệ thuật đại chúng, được biểu diễn hằng năm vào các dịp lễ lớn, bên cạnh biểu diễn quyền thuật và hề mặt nạ^[1][2][4].