Dân tộc Ơ Đu

Tên gọi và nguồn gốc

Người Ơ Đu tự gọi là Ơ Đu hoặc I Đu^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, người lớn tuổi giải thích "Ơ Đu" nghĩa là "yêu thương" và đồng bào tự nhận là "phrom Ơ Đu"; các dân tộc láng giềng từng gọi họ là Tày Hạt, một cách gọi mang sắc thái miệt thị nay ít dùng^[2]. Dân số là 428 người theo điều tra ngày 01/4/2019, và đây là một trong năm dân tộc ít người nhất Việt Nam, chỉ cư trú ở Nghệ An^[2][4].

Trước đây người Ơ Đu đông hơn nhiều^[2], sống dọc hai con sông Nặm Mộ và Nặm Nơn, tập trung nhiều nhất ở Nặm Nơn; nhiều biến cố lịch sử buộc họ rời đi nơi khác hoặc sống hòa lẫn với cư dân mới đến^[1]. Bảo tàng Dân tộc học nêu ba trung tâm cổ là Xiềng Mèn, Mường Lầm (Tương Dương) và Xốp Tăm (Kỳ Sơn); trước năm 1945 người Ơ Đu ở địa vị xã hội thấp dưới sự cai quản của người Thái^[2].

Địa bàn cư trú

Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, hai bản đông nhất là Xốp Pột và Kim Hòa, xã Kim Đa, huyện Tương Dương (cũ), Nghệ An^[1]. Bảo tàng Dân tộc học ghi người Ơ Đu hiện sống ở Tương Dương, Kỳ Sơn và vùng tái định cư Thanh Chương, xen kẽ với người Khơ Mú, Thái và Kinh; một số hộ ở Tương Dương được tái định cư về Thanh Chương khi xây thủy điện Bản Vẽ (2004)^[2]. Báo Văn hóa năm 2026 cho biết bản tái định cư Văng Môn, xã Nga My, được lập khoảng 20 năm trước khi nhiều hộ Ơ Đu từ huyện Tương Dương cũ chuyển đến; bản có 117 hộ, trong đó 105 hộ là người Ơ Đu^[4].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Ơ Đu thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ Me trong ngữ hệ Nam Á; phần lớn người Ơ Đu giao tiếp hằng ngày bằng tiếng Khơ Mú hoặc tiếng Thái^[1]. Theo Báo Văn hóa (2025), tiếng mẹ đẻ đang mai một nghiêm trọng (bài nêu chỉ còn bốn người nói được) và chữ viết đã thất truyền; từ năm 2020 Nghệ An triển khai dự án bảo tồn, ghi âm tiếng nói và dân ca của các nghệ nhân, mở lớp "vỡ lòng tiếng mẹ đẻ" tại bản^[3].

Kinh tế truyền thống

Sản xuất chính là nương rẫy kèm một phần ruộng nước; mỗi năm chỉ một vụ, gieo vào tháng 4 - 5 âm lịch và thu hoạch vào tháng 9 - 10^[1][2]. Công cụ gồm rìu, dao và gậy chọc lỗ. Lúa là cây trồng chính, ngoài ra có sắn, bầu, bí, ngô, ý dĩ, đỗ; hái lượm và săn bắn vẫn quan trọng^[1]. Chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà, dê khá phát triển: trâu, bò dùng kéo cày, còn lợn, gà dùng trong cưới xin, lễ cúng^[1][2]. Họ đan lát đồ gia dụng bằng giang, mây và trước đây còn biết dệt vải^[1]. Sau khi tái định cư, nhiều hộ chuyển sang ruộng nước và cây công nghiệp như keo, chè^[2].

Xưa người Ơ Đu ăn xôi đồ, nay thêm cơm gạo tẻ; khi mất mùa, họ ăn củ nâu, củ mài, sắn hoặc ngô thay cơm^[1]. Thịt gia cầm, lợn thường dành cho khi có khách hoặc cúng lễ^[2].

Nhà ở

Nhà sàn truyền thống của người Ơ Đu dựng dọc, quay đầu vào núi, và khi dựng cột phải theo một thứ tự nhất định; kiểu nhà này nay không còn^[1]. Hiện nay họ ở nhà sàn kiểu Thái, hoặc nhà xây mái ngói, mái tôn kiểu Kinh^[1][2]. Theo Báo Văn hóa, nhà sàn, nhạc cụ, trang phục và nghề dệt đang được từng bước khôi phục nhờ dự án bảo tồn^[3].

Trang phục

Hiện nam và nữ Ơ Đu mặc theo kiểu người Thái và người Việt trong vùng; trang phục cổ truyền còn rất ít^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học, trang phục gần với người Thái nhưng khác ở hoa văn: chân váy nữ thêu hình zíc zắc, nhỏ bản hơn họa tiết phong phú của phụ nữ Thái. Áo nữ màu đen, cổ tim, tay dài, may ngắn ngang lưng, buộc bằng bốn dây xanh hoặc đỏ thay cho khuy; áo nam màu nâu nhạt, cổ tròn, buộc dây, có hai túi^[2]. Gùi đeo trước trán là phương tiện vận chuyển phổ biến nhất, còn áo tơi liền nón có hai quai đeo vai được coi là sản phẩm đặc trưng của người Ơ Đu^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Người Ơ Đu thường lấy họ theo người Thái, người Lào; tổ chức dòng họ khá mờ nhạt nhưng trưởng họ có uy tín và vai trò quan trọng^[1][2]. Trước đây gia đình nhỏ theo chế độ phụ quyền, đàn ông quyết định mọi việc và phụ nữ không được thừa kế; Bảo tàng Dân tộc học ghi nay quyền quyết định bình đẳng hơn và vai trò phụ nữ được đề cao^[1][2].

Trước đây tục ở rể khá phổ biến, lễ vật cưới không thể thiếu gồm thịt sóc, thịt chuột sấy khô và cá ướp muối; nay các tục này đã mai một^[1][2]. Sản phụ sinh con ngồi ở góc nhà thuộc gian dành cho phụ nữ, nhau thai bỏ vào ống tre chôn dưới gầm sàn; tuổi của trẻ tính từ lần có tiếng sấm đầu năm, đầy năm cha mẹ làm lễ đặt tên^[1][2]. Về quan niệm sau khi mất, người Ơ Đu tin phần hồn thân thể ở bãi tha ma, phần hồn gốc ở chỏm tóc thành "ma nhà" sống với con cháu theo thứ tự từ con trai cả đến các con trai khác; khi các con trai đều đã mất, gia đình làm lễ tiễn ma nhà về với tổ tiên. Bàn thờ đặt ở góc hồi của gian thứ hai, đơn giản và treo sát mái nhà^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Ơ Đu ăn Tết Nguyên đán và Tết cơm mới^[1]. Lễ hội lớn nhất là lễ đón tiếng sấm đầu năm, gắn với tục thờ thần sấm: tiếng sấm đầu năm báo hiệu chuyển mùa và mở đầu năm mới^[4]. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, cư dân các nơi tụ về tế trời, mổ trâu, bò, lợn ăn mừng; Bảo tàng Dân tộc học ghi thường mổ lợn trong bản, đôi khi mổ trâu, bò^[1][2].

Báo Văn hóa (2026) mô tả: sau đêm có tiếng sấm đầu tiên, sáng hôm sau khi sương còn phủ núi rừng, dân bản ra suối Nậm Ngân làm nghi thức rửa xui. Mọi người rửa đồ dùng, mặt, chân tay; phụ nữ rửa trứng gà để cầu sinh sôi, đàn ông lội ngược dòng nước cầu sức khỏe lao động; họ tin nước suối cuốn đi điều không may. Nghi lễ còn có tên gọi "lễ Chăm Phtrong"^[4]. Lễ này được phục dựng trọn vẹn vào tháng 5/2024 và được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 27/6/2025 theo Quyết định số 2192/QĐ-BVHTTDL^[3][4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Ơ Đu thành thạo các nhạc cụ như sáo, khèn, chiêng, trống, học từ người Khơ Mú và người Thái; họ biết nhiều làn điệu dân ca Khơ Mú và Thái và kể chuyện dã sử^[1]. Trò chơi dân gian gồm đánh khăng, chơi quay, ném còn và ô ăn quan^[1].