Dân tộc Bru Vân Kiều

Tên gọi và nguồn gốc

Bru và Vân Kiều là hai tên gọi của cùng một cộng đồng; có ý kiến cho rằng Bru là tên tự gọi^[1]. Bộ Dân tộc và Tôn giáo nêu các nhóm Vân Kiều, Trì, Khùa và Ma Coong; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam chia thành năm nhóm: Bru, Vân Kiều, Mang Cong, Trì và Khùa^[1][2]. Người Bru - Vân Kiều được coi là một trong những cư dân có nguồn gốc lâu đời nhất ở Trường Sơn^[1]. Điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019 ghi nhận 94.598 người^[1][2].

Địa bàn cư trú

Họ sinh sống ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên, thuộc miền tây các vùng Quảng Trị, Quảng Bình (cùng nay thuộc tỉnh Quảng Trị) và Thừa Thiên - Huế cũ (nay là thành phố Huế)^[1][2]. Các di sản văn hóa của cộng đồng ở Quảng Trị gắn với các xã Thượng Trạch, Trường Sơn và Kim Ngân, nơi có những điểm du lịch cộng đồng như bản Còi Đá, bản Cây Sung và bản Đoòng^[3].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Bru - Vân Kiều thuộc nhóm Môn - Khơ Me, ngữ hệ Nam Á, gần với tiếng Tà Ôi và Cơ Tu. Chữ viết mới được hình thành theo mẫu tự Latinh^[1].

Kinh tế truyền thống

Canh tác nương rẫy là chính. Đồng bào trồng lúa, sắn, bầu, chuối, khoai, mía và nhiều cây khác bằng công cụ giản dị như rìu, dao quắm và gậy chọc lỗ; mùa vụ kéo dài từ tháng 3 đến tháng 10, theo lối đa canh, xen canh. Rừng và sông suối cung cấp thêm thức ăn; gia đình nuôi trâu, sau có thêm bò, cùng lợn, gà, chó. Thủ công nghiệp chưa phát triển, trao đổi hàng hóa chủ yếu với người Việt và người Lào^[1]. Từ năm 2003, do ảnh hưởng của các dự án thủy điện, trong đó có thủy điện Rào Quán ở Quảng Trị, một bộ phận chuyển sang làm ruộng nước hoặc làm công nhân thủy điện; người trẻ ngày nay còn làm thuê ở cơ sở thu mua, chế biến cà phê và buôn bán ở vùng biên giới Việt - Lào^[2].

Họ thích món nướng; cơm tẻ dùng hằng ngày, dịp lễ hội có cơm nếp nấu trong ống tre, và rượu cần là thức uống quen thuộc^[1].

Nhà ở

Mỗi làng là một điểm cư trú tập trung, gia đình có nhà sàn riêng, bếp lửa đặt ngay trên sàn và kiêng nằm ngang sàn. Nhà có sàn cao, mái tròn ở hai đầu hồi, quây quanh sân chung của làng; nhóm Trì, Khùa, Ma Coong chia nhà thành các buồng riêng cho vợ chồng chủ nhà, bố mẹ già và con đã lớn^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học, nhà truyền thống là nhà sàn nhỏ ba gian, chia hai phần bằng phên: gian giữa dành cho thờ cúng và tiếp khách, phần trong là buồng ngủ và nơi đặt bếp. Ngày nay nhà trệt xuất hiện nhiều do điều kiện kinh tế, địa hình và việc vật liệu làm nhà sàn ngày càng khan hiếm^[2].

Trang phục

Theo tục truyền thống, nam đóng khố, nữ mặc váy kèm áo không tay chui đầu, vải chủ yếu mua từ Lào. Trước đây còn dùng vỏ cây rừng đập lấy xơ để làm y phục. Trang sức thường gặp là vòng cổ, vòng tay và khuyên tai^[1]. Hiện nay trang phục thường ngày và trang phục cưới phần lớn theo người Kinh, song phụ nữ lớn tuổi vẫn mặc váy^[1][2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Dân làng thuộc nhiều dòng họ cùng sống trên một địa vực; đất trồng thuộc về từng gia đình, già làng giữ vai trò quan trọng. Phân hóa giàu nghèo không lớn; tài sản quý gồm chiêng, cồng, chóe, nồi đồng và trâu^[1]. Xưa mỗi làng (vil) do chủ làng đứng đầu; nay làng vận hành theo hệ thống chính trị cơ sở, do trưởng thôn điều hành cùng các chi hội, chi đoàn^[2]. Dòng họ (mu) tính theo dòng cha, có quan hệ tô tem; hôn nhân ngoại tộc theo luật tục, nhưng ngày nay nguyên tắc ít được giữ nghiêm và hôn nhân khác dân tộc đang tăng^[2].

Cô dâu về ở nhà chồng; nhà trai làm lễ cưới và biếu sính lễ cho nhà gái, thường gồm thanh kiếm và nồi đồng. Khi có điều kiện, vợ chồng làm thêm lễ Khơi để người vợ chính thức thuộc dòng họ chồng. Tục lệ khuyến khích con trai lấy con gái cậu; khi dòng họ A đã gả con gái cho dòng họ B thì dòng họ B không gả lại cho dòng họ A. Đứa trẻ được đặt tên sau ba tháng, tên không được trùng người đã khuất trong dòng họ^[1].

Khi có tang, nhóm Vân Kiều đặt thi hài nằm ngang sàn, nhóm Khùa và Ma Coong đặt dọc sàn. Đưa ma sau hai đến ba ngày, chôn ở bãi mộ chung của làng; quan tài làm từ gỗ đẽo nguyên khúc, và gia đình cúng cơm cho người mất ba lần mỗi ngày trong thời gian tang^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Bru - Vân Kiều chú trọng thờ cúng tổ tiên, gửi linh hồn người đã khuất vào các mảnh nồi, mảnh bát đặt trong chòi nhỏ riêng. Họ tin vào nhiều thần linh (Yang) như thần lúa, thần bếp, thần núi, thần đất, thần sông nước; con rể cũng phải thờ ma nhà vợ^[1]. Thần lúa được tôn kính nhất^[2].

Lễ đâm trâu được coi là lễ trọng nhất. Họ có nhiều lễ cúng gắn với phát rừng, gieo trỉa và thu hoạch, và lễ trước vụ gieo trỉa như ngày hội của cả làng. Tết của từng làng sớm muộn khác nhau nhưng đều sau kỳ tuốt lúa; lịch dựa theo mặt trăng, một năm có 10 tháng nông nghiệp^[1]. Trỉa lúa là công đoạn cuối của việc làm rẫy, được nâng thành lễ hội để cầu thần trời, thần nước, thần núi, thần rừng bảo hộ hạt giống; theo một bài báo năm 2024, cộng đồng ở xã Trường Sơn coi đây là lễ hội lớn nhất trong năm^[4]. Già làng khấn, hiến lợn đặt trên hai tầng ban thờ, dân bản đi quanh bãi đất với gùi và gậy chọc lỗ rồi cùng ăn cỗ, chơi trò chơi, hát dân ca^[4]. Trong số 18 di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia của Quảng Trị, đồng bào Bru - Vân Kiều có ba di sản là lễ hội đập trống, lễ hội trỉa lúa và lễ hội mừng cơm mới^[3].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Truyện cổ truyền miệng kể về sự tích dòng họ, nguồn gốc dân tộc và các đề tài như người mồ côi. Dân ca có nhiều điệu: oát là lối hát đối đáp giao duyên, prdoak là hát chúc mừng, xươt là hát vui khi đông người, roai tol và roai trong là hát kể lể, oán trách, adâng kon là hát ru con. Trong đám ma và lễ đâm trâu thường có múa kết hợp với hát^[1].

Nhạc cụ phổ biến gồm cồng, chiêng, đàn Achung, Plư, Ta-lư, kèn Amam, Ta-ral, khèn Pi, nhị, đàn môi, trống và sáo^[1].