Khu Liên ở Tượng Lâm và sự ra đời của Lâm Ấp (cuối thế kỷ II)

Bối cảnh: Tượng Lâm và quận Nhật Nam

Tượng Lâm là huyện cực nam của quận Nhật Nam thời Hán, nằm trong lưu vực sông Thu Bồn^[1][3]. Theo Đổng Thành Danh, Hậu Hán thư ghi nhận cư dân bản địa ở Tượng Lâm nổi dậy vào các năm 100, 137, 144, 157 và 178; họ tấn công Nhật Nam và liên kết với Giao Chỉ, Cửu Chân, trong đó cuộc năm 137 được coi là quan trọng nhất^[4]. G. Coedès cũng nhắc đến một cuộc tấn công vào vùng Tượng Lâm khoảng năm 137 do chừng một nghìn người từ ngoài biên giới Nhật Nam thực hiện^[1].

Khu Liên tự xưng vương

Theo Coedès, Khu Liên là một quan chức bản xứ; nhân lúc nhà Hậu Hán suy yếu, ông tách một lãnh địa khỏi sự chỉ huy của chính quyền Trung Hoa ở Nhật Nam và tự xưng vua ở vùng cực nam là Tượng Lâm. Các văn bản Trung Hoa xác định việc lập nước vào năm 192^[1]. Báo Đà Nẵng, dựa trên sử Trung Hoa, tóm tắt rằng cuối thế kỷ II người Tượng Lâm đã nổi dậy chống Hán, đốt các thành lũy hành chính, giết huyện lệnh và xưng vương, đặt tên nước là Lâm Ấp^[3].

Tên nhân vật được ghi không giống nhau: Thủy kinh chú, Tấn thư và Tùy thư gọi là Khu Liên, Nam sử gọi là Khu Vương, Lương thư gọi là Khu Đạt. Một số học giả cho rằng "Khu Liên" có thể không phải tên riêng mà là từ bản địa chỉ thủ lĩnh hay tù trưởng^[4]. Tên Lâm Ấp, theo Coedès, có thể là rút gọn từ "Tượng Lâm ấp", nhưng cũng có học giả cho đó là một danh xưng mang tính chủng tộc^[1].

Tranh luận về thời điểm

Mốc năm 192 do H. Maspero (1928) đưa ra, dựa vào Thủy kinh chú và niên hiệu Sơ Bình (190–193); Coedès và Stein theo cách tính này. Vương Khả Lâm (1936) và Đào Duy Anh lại đặt sự kiện vào năm 137 (năm thứ hai niên hiệu Vĩnh Hòa), cho rằng Thủy kinh chú đã chép nhầm niên hiệu. Trần Trọng Kim chỉ nêu "đầu thế kỷ II". Đổng Thành Danh phản biện rằng việc Thủy kinh chú chép nhầm là phán đoán chủ quan chưa đủ căn cứ, đồng thời chữ "Liên" trong Hậu Hán thư và Thủy kinh chú có thể chỉ hai đối tượng khác nhau: một tập thể và một nhân vật cụ thể. Ông đề nghị tạm chấp nhận khoảng 190–193, nhưng để ngỏ khả năng Lâm Ấp đã hình thành sớm hơn, còn việc Khu Liên giết huyện lệnh có thể là cuộc tấn công của thủ lĩnh một thực thể đã có sẵn^[4]. Dù vậy, năm 192 vẫn là mốc quy ước phổ biến: nhiều nghiên cứu nói Champa tồn tại từ năm 192 đến năm 1832, dẫn Maspero (1928)^[5].

Vị trí của Lâm Ấp và dấu vết khảo cổ

Lâm Thị Mỹ Dung tóm tắt ba quan điểm về vị trí của Lâm Ấp: ở phía bắc đèo Hải Vân (Stein, 1947, đặt giữa sông Gianh và phía bắc Hải Vân, với kinh đô sớm gần Huế), ở phía nam Hải Vân tại vùng Tượng Lâm – Trà Kiệu (Quảng Nam), và quan điểm của Lê Trọng Khánh cho rằng Lâm Ấp khởi đầu ở Bình Định rồi dời ra Trà Kiệu. Nhóm tác giả nghiêng về quan điểm Tượng Lâm – Trà Kiệu^[2]. Coedès (bản tiếng Anh năm 1968) đặt Lâm Ấp trong khoảng giữa Hoành Sơn và đèo Hải Vân^[1].

Về khảo cổ, các tác giả cho biết tầng văn hóa Trà Kiệu liên tục từ thế kỷ I đến các giai đoạn Chăm thế kỷ VII–IX; họ lập luận rằng văn hóa Sa Huỳnh muộn ở hạ lưu sông Thu Bồn, tiêu biểu là các mộ giàu có ở Hậu Xá II, là điều kiện cho một nhà nước sớm như Lâm Ấp, vì một nhà nước hình thành sau cuộc nổi dậy chống Hán nhiều khả năng dựa trên cơ sở sẵn có. Thành phần dân cư của Lâm Ấp thuộc nhóm Nam Đảo hay Nam Á vẫn chưa ngã ngũ, các tác giả cho rằng có thể là sự pha trộn^[2].

Lâm Ấp sau Khu Liên

Theo Coedès, một vua Lâm Ấp đã cử sứ đoàn đến gặp viên tổng đốc Quảng Đông và Giao Chỉ (bản dịch ghi tên là Lục Dận) trong khoảng năm 220–230; năm 284 Fan Yi (tức Phạm Dật) cử sứ đoàn chính thức đầu tiên sang Trung Hoa; năm 340 Phạm Văn xin nhà Tấn đặt biên giới phía bắc ở Hoành Sơn, năm 347 ông chiếm vùng Nhật Nam và mất năm 349^[1]. Báo Đà Nẵng, dựa trên Tùy thư, nêu thứ tự kế vị từ Khu Liên đến Phạm Hùng, Dật rồi Phạm Văn, người được tả là một cựu nô bộc từ Nhật Nam, giỏi quân sự^[3]. Lâm Ấp thường được coi là tiền thân của Chiêm Thành (Champa), dù bài của Báo Đà Nẵng ghi một số học giả nghi ngờ hai nhà nước là một^[3][4].

Những điểm chưa thống nhất

Các nguồn chưa thống nhất về năm (137, 190–193 hoặc 192), cách đọc và nghĩa của tên "Khu Liên", vị trí ban đầu của Lâm Ấp (Tượng Lâm – Trà Kiệu hay vùng phía bắc Hải Vân) và thành phần dân cư. Phần lớn chi tiết về sự kiện đến từ sử liệu Trung Hoa ghi lại, nên các nhà nghiên cứu đều dùng thận trọng khi quy kết ngày tháng chính xác^[1][4].